Katedra Chrystusa Króla

Kto idzie ul. Plebiscytową w stronę południa, ten po lewej widzi nagle ogromną bryłę katedry. Dominuje nad otaczającą zabudową — niewysoką, modernistyczną z lat 50. — i ustawia się na tle nieba jak monolit. Bryła z jasnego piaskowca, kopuła pokryta blachą miedzianą.

Liczby robią wrażenie. Powierzchnia użytkowa — ok. 5 000 m². Długość katedry — 89 m, szerokość transeptu — 53 m. Wysokość kopuły mierzona od posadzki do najwyższego punktu — około 64 m. Pojemność: kilka tysięcy wiernych. Według wszystkich tych parametrów to największy katolicki kościół katedralny w Polsce — większy niż archikatedra warszawska, lubelska, gnieźnieńska czy poznańska.

Kto wchodzi do środka po raz pierwszy, ten zwykle przystaje. Skala wnętrza jest taka, że pierwsze wrażenie to nie estetyka, lecz objętość. Centralna kopuła wyznacza serce kościoła, transept rozciąga się na boki, prezbiterium głębokie i wyniesione kilkoma stopniami. Wnętrze utrzymane w jasnym tonie — piaskowiec ścian, biały marmur posadzek, drewno ławek z dębu. Brak złoceń, brak barokowej dekoracji. To kościół chłodnej, modernistycznej duchowości.

Kto był na pasterce w katedrze, ten wie — kilka tysięcy ludzi mieści się tu spokojnie. Kto trafił w pustą środową popołudniową godzinę, ten doświadcza akustycznie — najmniejsze kroki niosą się aż pod kopułę.

Po włączeniu wschodniej części Górnego Śląska do Polski w 1922 r. ustanowienie własnej diecezji stało się sprawą czasu. Region historycznie należał do diecezji wrocławskiej — tej samej, do której należała większość niemieckiego Śląska. Po zmianie granic taka struktura była niemożliwa do utrzymania.

Diecezję katowicką erygowano formalnie 28 października 1925 r. bullą papieża Piusa XI „Vixdum Poloniae unitas”. Tymczasową katedrą uczyniono kościół Marii Panny przy ul. Mariackiej (1862–1870). Wszyscy jednak wiedzieli, że to rozwiązanie tymczasowe. Stolica województwa potrzebowała katedry godnej swojego znaczenia. Pierwszy biskup katowicki, August Hlond (późniejszy prymas Polski), uczynił z budowy nowej katedry priorytet duszpasterski.

Lokalizację wybrano w 1926 r. — pole między ul. Plebiscytową a Powstańców, kilkaset metrów od centrum. Działka rozległa, równa, z miejscem na monumentalny gmach i otaczającą go przestrzeń. Konkurs architektoniczny ogłoszono w tym samym roku.

Zbiórki na budowę ruszyły wśród wiernych Górnego Śląska — region zamożny, mocno religijny, gospodarka silna mimo lat 30. Diecezja zorganizowała sieć komitetów parafialnych. W ciągu kilku lat zebrano znaczne środki — szacunkowo równowartość kilkuset milionów dzisiejszych złotych. Mimo Wielkiego Kryzysu, mimo wojny — budowa nigdy nie została w pełni zatrzymana finansowo. To unikat w skali polskich katedr XX w.

Konkurs architektoniczny rozstrzygnięto w 1927 r. Wpłynęło kilkanaście prac z całej Polski. Pierwszą nagrodę otrzymał wspólny projekt dwóch architektów: Zygmunta Gawlika z Krakowa i Franciszka Mączyńskiego — ten drugi to znany krakowski architekt, autor m.in. Pałacu Sztuki przy pl. Szczepańskim w Krakowie i przebudowy klasztoru karmelitów w Czernej.

Projekt łączył dwa nurty stylowe. Z jednej strony — klasycyzm, w postaci portyku frontowego, kolumn jońskich, geometrii planu krzyża greckiego. Z drugiej — modernizm, czytelny w surowości elewacji, oszczędności detalu, planie centrowym z dominującą kopułą. Krytycy nazwali styl „klasycyzującym modernizmem” lub „polskim art déco sakralnym”.

Plan rzutu — krzyż grecki o ramionach niemal równych, z centralną kopułą nad przecięciem. Kopuła pierwotnie miała być wysoka, smukła, z latarnią — w rzucie pionowym podkreślającym monumentalność świątyni. Projektowana wysokość kopuły — około 100 m. Po wojnie, gdy podjęto decyzję o ukończeniu budowy w odmiennej formie, kopuła została obniżona o znaczną wysokość. To zmiana, która do dziś wzbudza dyskusje wśród historyków architektury.

Materiałem konstrukcyjnym jest piaskowiec — żółto-kremowy, wydobywany w okolicach Pińczowa. Wieże, kopuła i pokrycia dachowe wykonane z blachy miedzianej. Wnętrze wykończono głównie marmurem, kararyjskim i kieleckim. Wszystko w jasnej palecie — żadnych ciemnych kontrastów.

Kamień węgielny położono 4 czerwca 1927 r. Uroczystość była okazją państwową — udział wzięli przedstawiciele rządu II Rzeczypospolitej, hierarchia kościelna, wojewoda Michał Grażyński. Tablica fundacyjna, w której znajdują się dokumenty z aktem erekcyjnym, znajduje się do dziś w narożniku świątyni.

Lata 30. — intensywna budowa. Do 1939 r. wzniesiono mury obwodowe, częściowo nawy, fundamenty pod kopułę. Cała inwestycja była nadzorowana przez biskupa katowickiego — najpierw Augusta Hlonda, potem Stanisława Adamskiego (od 1930 r.). Adamski stał się głównym depozytariuszem wizji ukończenia katedry.

II wojna światowa wstrzymała budowę. W l. 1939–1945 nieukończona katedra stała pod gołym niebem — część niewykończonych ścian zabezpieczono, ale wnętrze pozostawało placem budowy. W trakcie wojny niemieckie władze zabroniły kontynuacji prac. Niektóre materiały budowlane zostały rozszabrowane.

Po wojnie prace wznowiono w 1947 r. — w warunkach zupełnie odmiennych. Władze PRL niechętnie patrzyły na monumentalne inwestycje sakralne. Adamski (już jako biskup, później aresztowany w trakcie stalinizacji) musiał walczyć o każdy etap. Środki finansowe kościoła były ograniczone, materiały reglamentowane.

Właśnie wtedy podjęto decyzję o zmianie wysokości kopuły. Oficjalne uzasadnienie — względy techniczno-finansowe. Krytycy podejrzewali jednak, że za zmianą stała presja władz państwowych, którym monumentalna katolicka katedra w „śląskim mieście robotniczym” mogła być solą w oku.

Konsekracja świątyni odbyła się 30 października 1955 r. — niemal 30 lat po położeniu kamienia węgielnego.

Kopuła to kluczowy element architektoniczny każdej świątyni planu centralnego. W projekcie Gawlika i Mączyńskiego z 1927 r. miała być wysoka, smukła, z latarnią — przypominała kompozycyjnie rzymskie i renesansowe wzorce. Wysokość pełnej formy oryginalnej — szacunkowo 100 m i więcej. Sylwetka katedry byłaby wówczas znacznie bardziej dynamiczna, z wyraźnym akcentem pionowym dominującym nad centrum miasta.

W końcowej realizacji kopuła ma ok. 64 m wysokości — niska, niemal płaska, bardziej przypominająca nakrycie wschodniej cerkwi niż klasyczną kopułę zachodnioeuropejską. Powodów takiego rozwiązania podaje się kilka. Pierwszy — problemy konstrukcyjne. Po wojnie nie było pewności, czy fundamenty wzniesione w l. 30. są w stanie unieść pełną oryginalną formę. Drugi — kwestie finansowe. Trzeci — domniemane naciski polityczne władz PRL.

Niezależnie od przyczyny, efekt jest taki, że dzisiejsza katedra wygląda dramatycznie inaczej niż w pierwotnej wizji architektów. Niektórzy historycy architektury — m.in. Marek Nawratek — mówią o „okaleczonej katedrze”. Inni bronią obecnej formy: niska kopuła pasuje do horyzontalnej zabudowy modernistycznych Katowic, a klasyczne wieże fasadowe i tak dominują nad sylwetką.

W l. 90. i 2000. pojawiały się projekty rekonstrukcji oryginalnej kopuły — zwykle przy okazji większych jubileuszy. Żaden z nich nie został zrealizowany, głównie z powodu kosztów (szacowanych na kilkadziesiąt milionów złotych) i wątpliwości technicznych. Dziś przyjmuje się, że obecna forma katedry jest stałym, historycznie utrwalonym kompromisem.

Wnętrze katedry utrzymane jest w stylu modernistyczno-klasycyzującym, ale z wyraźnym akcentem powojennym — większość detalu, ołtarzy, polichromii pochodzi z l. 50.

Ołtarz główny — masywny, kamienny, z marmuru kararyjskiego. Centralnym elementem jest figura Chrystusa Króla — patrona świątyni — wykonana w l. 50. przez rzeźbiarza Stanisława Marcinowa. Boczne nawy mieszczą kaplice z mniejszymi ołtarzami, w tym kaplicę Matki Boskiej Piekarskiej (patronki Górnego Śląska) oraz kaplicę św. Jacka.

Witraże — w prezbiterium i nawach bocznych — są wynikiem kilku etapów realizacji. Najwartościowsze pochodzą z l. 50.–60., projektowane przez krakowskich witrażystów. Tematyka maryjno-chrystologiczna, kompozycje stylizowane, w żywych kolorach niebieskim, czerwonym i złotym.

Organy — zainstalowane w l. 70. XX w., budowane przez firmę Friedrich Drewer z Niemiec, z pełnym mechanizmem traktury elektrycznej. Liczba głosów — 87, w trzech klawiaturach manualnych i pedale. Jedne z największych organów kościelnych w Polsce. Koncerty organowe odbywają się regularnie — przez cały rok, zwłaszcza w trakcie cyklu „Wieczory u Świętej Cecylii” i „Festiwalu Muzyki Sakralnej”.

Krypta — pod prezbiterium. Spoczywają w niej kolejne biskupi i arcybiskupi katowiccy, począwszy od bp. Adamskiego (zm. 1967), przez bp. Bednarczyka, po niektórych biskupów pomocniczych. Krypta dostępna sporadycznie — głównie w trakcie wszystkich świętych i wybranych imprez religijnych. Rzadziej dla turystów.

Wstęp do katedry — bezpłatny. Świątynia jest otwarta przez większość dnia w godzinach mszy i nabożeństw. W praktyce: 7:00–19:00 w dni powszednie, 7:00–20:00 w niedziele i święta. Poza tymi godzinami katedra bywa zamykana — wtedy można obejrzeć ją tylko z zewnątrz.

Msze — niedzielne harmonogram zwykle obejmuje msze o 7:00, 8:30, 10:00 (rodzinną), 12:00 (sumę z udziałem chóru), 18:00 (młodzieżową), 20:00 (wieczorną). W dni powszednie — 7:00, 9:00 i 18:00. Aktualny harmonogram publikowany jest na stronie internetowej parafii: katedra.archidiecezjakatowicka.pl.

Zwiedzanie z przewodnikiem — możliwe po wcześniejszym uzgodnieniu z parafią. Grupy zorganizowane mogą zamówić oprowadzanie z opisem historii i architektury. Cena symboliczna (zwykle datek na utrzymanie świątyni). Zwiedzanie indywidualne — zawsze możliwe poza godzinami nabożeństw, dyskretnie.

Fotografowanie wnętrza — dozwolone bez lampy błyskowej i statywu. W trakcie mszy uprasza się o powstrzymanie się od fotografii. Dla profesjonalnych sesji (np. ślubnych) wymagane jest osobne pozwolenie z parafii.

Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami — wjazd do nawy głównej od strony bocznej, podjazd dla wózków. Część kaplic i krypta — niedostępna ze względów konstrukcyjnych.

Księża dyżurujący — codziennie w katedrze pełni dyżur ksiądz, dostępny w sprawach duszpasterskich (spowiedź, rozmowa, formalności). W kancelarii parafialnej (boczne wejście) — sprawy administracyjne, zaświadczenia, intencje mszalne.

Katedra ma kilka twarzy w zależności od pory dnia i roku. Najlepszy moment dla turysty zainteresowanego architekturą — godziny przedpołudniowe w dni powszednie. Świątynia pusta lub z nielicznymi modlącymi się, naturalne światło wpadające przez wysokie witraże, akustyka pozwala na spokojne fotografowanie i kontemplację.

Kto chce poczuć skalę uroczystości — niech przyjdzie na pasterkę (24 grudnia, 24:00), Wigilię Paschalną (Wielka Sobota wieczór), Boże Ciało lub uroczystość Chrystusa Króla (ostatnia niedziela roku liturgicznego — patronalne święto katedry). Tłum, chór, organy, atmosfera niepowtarzalna.

Latem — koncerty organowe i festiwale muzyczne. „Festiwal Muzyki Sakralnej” w czerwcu, koncerty organowe w niedzielne wieczory. Wstęp zazwyczaj wolny lub za skromnym datkiem.

Najgorszy moment dla zwiedzania — środek niedzielnych mszy (10:00–13:00, kiedy są najliczniejsze nabożeństwa). Wtedy turystyczne wchodzenie i fotografowanie po prostu nie wypada. Po godz. 13:00 i przed 18:00 katedra zwykle robi się pusta, można w niej spędzić chwilę spokojnie.