Dzielnica Śródmieście

O dzielnicy

Śródmieście stanowi jednostkę pomocniczą nr 1 Katowic i jest najważniejszą dzielnicą miasta — tu skupia się życie polityczne, gospodarcze i kulturalne metropolii. W jego granicach znajdują się Rynek, Plac Wolności, kultowy deptak ul. Mariackiej, dworzec Katowice Główne, gmach Sejmu Śląskiego oraz największe galerie handlowe i wieżowce. Mieszka tu około 20 tysięcy osób, ale dziennie do centrum przyjeżdża kilkaset tysięcy ludzi z całej aglomeracji.

To właśnie ten obszar pierwotnie nosił nazwę „Katowice”, zanim wieś, a potem miasto, zaczęło wchłaniać kolejne miejscowości. Współczesna dzielnica łączy kilka epok: secesyjne kamienice z przełomu XIX i XX w., międzywojenne drapacze chmur, powojenny modernizm oraz najnowsze szklane wieżowce klasy A, takie jak Altus czy .KTW.

Położenie i charakterystyka

Śródmieście leży w geograficznym i komunikacyjnym centrum Katowic, na Wyżynie Katowickiej, na wysokości około 270 m n.p.m. Od północy graniczy z Koszutką, od wschodu z Zawodziem, od południa z Brynowem i Muchowcem, od południowego zachodu z Ligotą, a od zachodu z Załężem i Dębem.

Dzielnica zajmuje powierzchnię około 3,4 km² i jest najgęściej zabudowanym oraz najintensywniej użytkowanym obszarem miasta — ze zwartą zabudową kamieniczną i wielokondygnacyjnymi biurowcami.

Charakter Śródmieścia jest zróżnicowany:

• Rdzeń handlowo-reprezentacyjny — Rynek, Plac Wolności, ul. 3 Maja, ul. Stawowa, ul. Mariacka
• Kwartał administracyjny — pl. Sejmu Śląskiego z gmachem Urzędu Wojewódzkiego
• Strefa kolejowa — wokół dworca Katowice Główne, z Galerią Katowicką
• Kwartały modernistyczne — z drapaczami chmur przy ul. Żwirki i Wigury, ul. Brackiej
• Pas wieżowców — al. W. Roździeńskiego z biurowcem Altus i kompleksem .KTW

Choć Śródmieście pełni głównie funkcje usługowe i biurowe, wciąż jest dzielnicą mieszkalną — w wyremontowanych kamienicach i nowych apartamentowcach mieszka liczna społeczność ceniąca życie w samym centrum miasta.

Rynek i Plac Wolności

Rynek jest historycznym i symbolicznym centrum Katowic. Choć — w odróżnieniu od wielu polskich miast — nigdy nie miał klasycznej formy średniowiecznego placu z ratuszem (Katowice prawa miejskie otrzymały dopiero w 1865 r.), pełnił przez ponad sto lat funkcję głównego punktu reprezentacyjnego miasta.

W latach 2014–2015 Rynek przeszedł gruntowną przebudowę, która wzbudziła ogromne kontrowersje. Wcześniej był to typowy plac z fontanną i zielenią; po przebudowie zyskał formę otwartej, geometrycznej płyty z reprezentacyjną fontanną-rondem. Mimo dyskusji stał się tłem niemal wszystkich największych imprez plenerowych w mieście — od jarmarków, przez koncerty, po pikniki.

Tuż obok znajduje się Plac Wolności. W okresie międzywojennym nazywał się Wilhelmsplatz, po II wojnie światowej przez dekady nosił nazwę Plac Dzierżyńskiego, a po 1989 r. przywrócono mu historyczną nazwę. W jego centrum stoi pomnik Wolności z lat 30. XX w., upamiętniający czyn powstańców śląskich.

Niedaleko Rynku, przy ul. Piotra Skargi, znajduje się zabytkowa hala targowa z początku XX w. — jeden z najlepiej zachowanych obiektów handlowych pruskiego okresu Katowic, wciąż pełniący swoją funkcję.

Ulica Mariacka — deptak

Ulica Mariacka to bez wątpienia najbardziej rozpoznawalna ulica Katowic — serce nocnego życia Górnego Śląska. Niewielka, ale gęsto zabudowana zabytkowymi kamienicami, łączy Rynek z monumentalnym kościołem Mariackim, który wieńczy ją od wschodu.

Kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, popularnie zwany Mariackim, wybudowano w latach 1862–1870. To neogotycka, ceglana świątynia z dwoma wysokimi wieżami widocznymi z wielu punktów dzielnicy. Przez dekady była najważniejszą świątynią Katowic — godność katedry uzyskał później kościół Chrystusa Króla w Brynowie.

Sama ul. Mariacka, choć dziś znana głównie z barów i klubów, pierwotnie była zwykłą ulicą mieszkalną. Przełom nastąpił po 2008 r., gdy zamieniono ją w pełnoprawny deptak z bruku. Od tego momentu zaczęły się tu masowo otwierać puby, restauracje, klubokawiarnie i ogródki letnie.

• W ciągu dnia — spokojne kawiarnie i restauracje, dobre miejsce na obiad i spacer
• Wieczorami — tłumy gości, muzyka z barów, klimat podobny do warszawskiej Pragi czy krakowskiego Kazimierza
• W weekendy — centrum imprezowe całej aglomeracji, ściągające osoby z Sosnowca, Tychów, Bytomia i Gliwic

Mariacka jest też tłem corocznych imprez — m.in. jarmarków świątecznych, parad i wydarzeń promujących lokalną kulturę. Razem z sąsiednimi ul. Stawową i ul. Dworcową tworzy spójną przestrzeń pieszą śródmieścia.

Historia dzielnicy

Pierwsza pisana wzmianka o wsi Katowice pochodzi z 1598 r. — chodziło o niewielką osadę na terenie dzisiejszego Śródmieścia, w pobliżu obecnego Rynku. Przez kolejne dwa stulecia była to typowa wioska śląska, należąca do różnych rodów szlacheckich.

Najważniejszą cezurą stało się otwarcie linii kolejowej z Wrocławia do Mysłowic w 1846 r. Stacja w Katowicach okazała się kluczowym węzłem przewozu śląskiego węgla. Wokół niej zaczęło dynamicznie powstawać miasto — kamienice, banki, hotele, fabryki. 11 września 1865 r. Katowice otrzymały prawa miejskie z rąk króla pruskiego Wilhelma I.

Kolejnym przełomem był 1922 r. — po podziale Górnego Śląska Katowice znalazły się w granicach Polski i zostały stolicą autonomicznego województwa śląskiego. W dwudziestoleciu międzywojennym powstały reprezentacyjne gmachy administracji (Sejm Śląski, Urząd Wojewódzki), pierwsze nowoczesne drapacze chmur i hotele klasy europejskiej. Katowice były wówczas jednym z najszybciej rozwijających się miast II RP.

Po wojnie nastąpił okres powojennych wyburzeń wielu starych kamienic, zwłaszcza w okolicach Rynku i ul. 3 Maja. Wprowadzono nowe założenia urbanistyczne — szerokie arterie i modernistyczne biurowce. W latach 1953–1956 miasto nosiło nazwę Stalinogród — krótki epizod po śmierci Stalina, szybko wymazany z historii. Po 1989 r. Śródmieście zaczęło ponownie zmieniać oblicze: remonty kamienic, rewitalizacja Rynku, nowe biurowce klasy A.

Architektura i drapacze chmur

Jednym z największych skarbów Śródmieścia są międzywojenne drapacze chmur — wysokościowce z lat 30. XX w., które w okresie autonomii śląskiej powstawały w samym centrum miasta jako symbole nowoczesności i ambicji młodego polskiego województwa.

Najważniejsze obiekty modernistyczne dzielnicy:

• Drapacz chmur „Skarbek” przy ul. Żwirki i Wigury 15/17 — z lat 1929–1934, projekt Stefana Bryły i Tadeusza Kozłowskiego. Z 14 kondygnacjami i wysokością ok. 60 m był przez kilka dekad jednym z najwyższych budynków w Polsce; konstrukcja stalowo-szkieletowa była jedną z pierwszych w kraju
• Wieżowiec przy ul. Brackiej 16 z 1929 r., z charakterystyczną elewacją z cegły klinkierowej
• Gmach Sejmu Śląskiego i Urzędu Wojewódzkiego przy ul. Jagiellońskiej 25 — z lat 1925–1929, monumentalny, klasycyzujący, z modernistycznymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi. Wówczas największy gmach administracyjny w II RP — z ponad 600 pomieszczeniami
• Dom Powstańca Śląskiego z 1937 r. — wybudowany jako przystań dla weteranów powstań

Powojenny modernizm reprezentuje m.in. kompleks Superjednostka (granica z Koszutką) — gigantyczny blok mieszkalny z lat 1967–1972, mieszczący ponad 760 mieszkań i wciąż jeden z najdłuższych budynków mieszkalnych w Polsce.

Najnowsza historia to era szklanych biurowców: kompleks Altus z 2003 r. (z wieżą o wysokości 125 m) oraz kompleks .KTW z lat 2018–2022 — wieża .KTW II ma 133 m i jest najwyższym biurowcem w mieście.

Strefa Kultury i Spodek

Choć formalnie Spodek oraz Strefa Kultury leżą po stronie Koszutki, ich obecność jest nierozerwalnie związana z tożsamością Śródmieścia. Z głównych ulic centrum widać sylwetę Spodka, a od Rynku do MCK idzie się piechotą około 15 minut.

Spodek — hala widowiskowo-sportowa otwarta 8 maja 1971 r. wg projektu Macieja Gintowta i Macieja Krasińskiego — to graficzna ikona Katowic. Mieści 11 500 widzów w trybie sportowym i ponad 14 000 podczas koncertów.

Po stronie wschodniej, na terenach byłej kopalni „Katowice”, w l. 2014–2015 powstał kompleks Strefy Kultury:

• Muzeum Śląskie — otwarte 26 czerwca 2015 r., z charakterystyczną szklaną wieżą i ekspozycją głównie pod ziemią (do 14 m w głąb)
• NOSPR — Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia, jedna z najlepszych akustycznie sal koncertowych w Europie
• Międzynarodowe Centrum Kongresowe — z charakterystycznym „wąwozem” na zielonym dachu, gospodarzem Europejskiego Kongresu Gospodarczego i WUF11 w 2022 r.

Dla Śródmieścia oznacza to ofertę kulturalną najwyższego światowego poziomu na wyciągnięcie ręki — turyści mogą połączyć zwiedzanie Rynku, Mariackiej i drapaczy chmur z wizytą w Strefie Kultury w jednym, kilkugodzinnym spacerze.

Komunikacja — węzeł kolejowy i drogowy

Śródmieście jest najważniejszym węzłem komunikacyjnym Górnego Śląska — praktycznie każda forma transportu publicznego prowadzi tu swoją trasę.

Dworzec Katowice Główne i Galeria Katowicka

Dworzec Katowice Główne, otwarty pierwotnie w 1846 r., jest jednym z najważniejszych węzłów kolejowych w Polsce. W l. 2010–2012 przeszedł gruntowną przebudowę — wyburzono brutalistyczny dworzec z 1972 r. (decyzja wzbudziła protesty miłośników architektury) i wybudowano nową bryłę, połączoną z Galerią Katowicką, otwartą we wrześniu 2013 r. — jedną z największych galerii handlowych na Śląsku, z około 250 sklepami.

Tramwaje i autobusy

Główne linie tramwajowe przebiegające przez Śródmieście:

• Linia 6 — Brynów ↔ Wełnowiec / Bytom
• Linia 11 — Plac Wolności ↔ Stadion Śląski
• Linia 14 — Brynów ↔ Zawodzie
• Linia 16 — Plac Wolności ↔ Mysłowice
• Linia 19, 23 — w stronę Bytomia przez Park Śląski

Tuż obok dworca kolejowego znajduje się Międzynarodowy Dworzec Autobusowy przy ul. Sądowej.

Drogi

Najważniejsze arterie to Drogowa Trasa Średnicowa (DTŚ, DK79) z Gliwic do Mysłowic, al. W. Roździeńskiego i al. W. Korfantego. Większość ulic centrum objęta jest Strefą Płatnego Parkowania.

Główne ulice i place

Sieć ulic Śródmieścia jest gęsta i zróżnicowana — od reprezentacyjnych deptaków, przez handlowe arterie, po kameralne uliczki kamieniczne. Najważniejsze z nich:

• ul. 3 Maja — główny deptak handlowy Katowic, łączący Rynek z al. W. Korfantego
• ul. Stawowa — tradycyjnie kojarzona z handlem, dziś również popularna rozrywkowo
• ul. Mariacka — deptak z barami, serce nocnego życia
• ul. Warszawska — biegnie z Rynku w stronę Bogucic, mieści banki i biurowce
• ul. św. Jana — kameralna, z ekskluzywnymi lokalami i butikami
• ul. Adama Mickiewicza — łączy okolice Sejmu Śląskiego z Rondem Ziętka
• ul. Jagiellońska — reprezentacyjna, z gmachem Sejmu Śląskiego
• ul. Plebiscytowa — łącząca centrum z Brynowem, z międzywojennymi kamienicami
• al. W. Korfantego — północna oś, prowadząca w stronę Koszutki i Spodka

Najważniejsze place:

• Rynek i Plac Wolności — opisane osobno
• plac Sejmu Śląskiego — przed monumentalnym gmachem administracyjnym
• plac Andrzeja — kameralny placyk w okolicach kościoła Piotra i Pawła
• plac Karola Miarki — z pomnikiem śląskiego działacza narodowego
• plac Grunwaldzki — w południowej części dzielnicy

Kultura i sztuka

Śródmieście jest centrum kulturalnym Katowic — działa tu większość najważniejszych instytucji teatralnych, muzycznych i wystawienniczych miasta.

Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego przy Rynku 10 — najstarsza i najważniejsza scena dramatyczna Górnego Śląska. Otwarty 2 października 1907 r. jako Stadttheater, po 1922 r. spolonizowany. Do dziś działa w pierwotnej, neoklasycystycznej siedzibie. Posiada 3 sceny: Dużą (ok. 600 miejsc), Kameralną i Scenę w Galerii.

Filharmonia Śląska im. Henryka Mikołaja Góreckiego przy ul. Sokolskiej 2 — siedziba w gmachu z 1934 r., wpisanym do rejestru zabytków. Po modernizacji w l. 2012–2014 to jedna z najnowocześniejszych sal koncertowych regionu.

Galeria Sztuki Współczesnej BWA przy al. W. Korfantego 6 — od 1949 r. promuje sztukę współczesną; organizuje wystawy artystów polskich i zagranicznych.

Muzeum Historii Katowic — z siedzibą główną przy ul. ks. J. Szafranka 9. Prezentuje historię miasta od osady w XVI w. po współczesność, kolekcje pamiątek powstańczych i międzywojenne wyposażenie mieszkań.

W Śródmieściu działa też Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego, kino Kosmos oraz liczne galerie prywatne, kluby muzyczne i sceny offowe. Z imprez cyklicznych warto wymienić festiwal Katowice JazzArt oraz wielki jarmark bożonarodzeniowy na Rynku, ściągający co roku setki tysięcy odwiedzających.

Co warto zobaczyć

Śródmieście oferuje gęste nagromadzenie atrakcji w niewielkiej odległości — większość można zwiedzić podczas jednego dnia spaceru. Lista must-see:

1. Rynek z fontanną-rondem — symboliczne centrum miasta po przebudowie 2014–2015
2. Kościół Mariacki — neogotycka świątynia z lat 1862–1870
3. Ulica Mariacka — kultowy deptak nocnego życia Katowic
4. Drapacz chmur „Skarbek” — z lat 1929–1934, jeden z najwyższych przedwojennych budynków w Polsce
5. Wieżowiec przy ul. Brackiej 16 — modernistyczny obiekt z 1929 r.
6. Gmach Sejmu Śląskiego — monumentalny, z lat 1925–1929, największy obiekt administracyjny II RP w momencie powstania
7. Hala targowa przy ul. Piotra Skargi — zabytkowa, z początku XX w.
8. Plac Wolności z pomnikiem Wolności — upamiętnienie powstań śląskich
9. Teatr Śląski — neoklasycystyczna siedziba z 1907 r. przy Rynku
10. Filharmonia Śląska — gmach z 1934 r.
11. Deptak ul. 3 Maja — główna ulica handlowa
12. Kompleks .KTW i biurowiec Altus — ikony nowoczesnej Katowic
13. Galeria Katowicka — nowoczesny dworzec połączony z centrum handlowym

Spacerując ul. 3 Maja, Stawową i Mariacką, można w jeden weekend doświadczyć całej historii miasta — od epoki kamienicznej, przez międzywojenną nowoczesność, po inwestycje XXI w.

Ciekawostki o Śródmieściu

• Pierwsza pisana wzmianka o wsi Katowice pochodzi z 1598 r. — pierwotnie nazwa „Katowice” odnosiła się tylko do terenu obecnego Śródmieścia, dopiero później rozciągnęła się na całe miasto.
• Katowice otrzymały prawa miejskie 11 września 1865 r. z rąk króla pruskiego Wilhelma I — to jedno z najmłodszych dużych miast Polski.
• Drapacz chmur „Skarbek” z lat 1929–1934 miał konstrukcję stalowo-szkieletową — jedną z pierwszych takiego typu w Polsce. Z wysokością ok. 60 m przez kilka dekad był jednym z najwyższych budynków w kraju.
• Gmach Sejmu Śląskiego z lat 1925–1929 miał ponad 600 pomieszczeń i był wówczas największym budynkiem administracyjnym w Polsce.
• W l. 1953–1956 Katowice nosiły nazwę Stalinogród — dekret wydano kilka dni po śmierci Józefa Stalina; po odwilży październikowej szybko wrócono do dawnej nazwy.
• Stary brutalistyczny dworzec Katowice Główne z 1972 r. wyburzono w 2010 r., mimo protestów miłośników architektury, którzy uważali go za jedno z najważniejszych dzieł powojennej architektury w Polsce.
• Charakterystyczną postacią ul. Mariackiej był przez lata „Pan Pierożek” — prowadzący kultowy kiosk z pierogami, element miejskiej legendy.
• Wieżowiec .KTW II z 2022 r. mierzy 133 m i jest najwyższym biurowcem w Katowicach.
• Pod katowickim Rynkiem w trakcie przebudowy w 2014 r. odkryto fragmenty dawnych piwnic i kamienic — część reliktów zachowano i wyeksponowano w przestrzeni publicznej.
• Patronem ul. 3 Maja jest Konstytucja 3 Maja z 1791 r. — nazwa nadana po odzyskaniu niepodległości, zachowana także w okresie PRL-u, co było rzadkością wśród polskich ulic.

Firmy w dzielnicy Śródmieście