Dzielnica Tysiąclecie

O dzielnicy

Tysiąclecie należy do największych osiedli mieszkaniowych w Polsce i jednocześnie do najliczniejszych dzielnic Katowic — mieszka tu szacunkowo około 25 000 osób. Jednostka pomocnicza zajmuje wydłużony pas terenu w zachodniej części miasta, oddzielony Drogową Trasą Średnicową od Załęskiej Hałdy-Brynowa, a od północy graniczący z Dębem oraz z miastem Chorzów. Charakter dzielnicy w całości wyznacza modernistyczne założenie urbanistyczne z lat 60. i 70. XX w. — szerokie pasy zieleni, swobodnie rozstawione bloki, a przede wszystkim charakterystyczne 16-piętrowe punktowce o cylindrycznym przekroju, którym mieszkańcy nadali przezwisko „kukurydze”.

Osiedle zostało zaprojektowane jako symboliczna inwestycja na cześć 1000-lecia państwa polskiego, przypadającego w 1966 r. Budowę rozpoczęto w 1961 r., a zakończono w pierwszej połowie lat 80. Zespół autorski tworzyli architekci Henryk Buszko, Aleksander Franta i Tadeusz Szewczyk — twórcy jednej z najodważniejszych prób stworzenia wielkiego osiedla mieszkaniowego o czytelnej, monumentalnej kompozycji. Dziś sylwetka Tysiąclecia — z rzędem wież widocznych m.in. z DTŚ — stała się symbolem „katowickiej wielkiej płyty”.

Położenie i charakterystyka

Tysiąclecie leży w zachodniej części Katowic, na pograniczu z Chorzowem. Od północy graniczy z dzielnicą Dąb oraz z miastem Chorzów, od wschodu — z Dębem, od południa — z Załęską Hałdą-Brynowem (granicę wyznacza pas Drogowej Trasy Średnicowej), a od zachodu — z Załężem oraz częściowo z Chorzowem.

Geograficznie dzielnica leży na Wyżynie Katowickiej, na średniej wysokości około 270 m n.p.m. Tereny są w większości płaskie. Cały obszar ma charakter w pełni zurbanizowany — to praktycznie monolityczne osiedle blokowe, z kilkoma terenami zielonymi, placami zabaw i pawilonami handlowymi w przerwach między blokami.

Charakterystyczne cechy układu Tysiąclecia:

• Modernistyczny układ urbanistyczny — bloki swobodnie rozrzucone wśród zieleni, połączone wewnętrznymi ciągami pieszymi
• 16-piętrowe punktowce potocznie zwane „kukurydzami” — dominanty wysokościowe widoczne z daleka
• 11-piętrowe i 5-piętrowe bloki — pomiędzy punktowcami, tworzące różnorodną sylwetę
• Pasy zieleni międzyblokowej — szerokie, z drzewami posadzonymi w l. 70. i 80.
• Pawilony handlowe i usługowe — niskie obiekty rozsiane po całym osiedlu

Dzielnica liczy szacunkowo około 25 000 mieszkańców — to jedna z najludniejszych jednostek pomocniczych Katowic.

Architektura osiedla — „kukurydze” i punktowce

Najbardziej rozpoznawalnym elementem dzielnicy są 16-piętrowe wieżowce o charakterystycznym, ząbkowanym przekroju — potocznie nazywane „kukurydzami”. Nazwa wzięła się od kształtu rzutu poziomego budynku, który z lotu ptaka oraz przy spojrzeniu z dołu przypomina kolbę kukurydzy z wystającymi „ziarnami” balkonów. To jeden z najlepiej rozpoznawalnych projektów polskiej architektury powojennej.

Autorami projektu osiedla są architekci Henryk Buszko, Aleksander Franta oraz Tadeusz Szewczyk — pracownia, która w tym samym czasie zrealizowała m.in. sanatoria w Ustroniu („piramidy”). Buszko i Franta są uważani za jednych z najważniejszych architektów Górnego Śląska drugiej połowy XX w. Zaprojektowane przez nich punktowce mają charakterystyczny cylindryczny rzut z mocno wysuniętymi balkonami w układzie półkolistym — co dawało mieszkaniom doskonałe nasłonecznienie i widoki we wszystkich kierunkach.

Każdy z punktowców to:

• 16 kondygnacji mieszkalnych
• od 80 do ponad 120 mieszkań w jednym budynku
• centralny pion komunikacyjny z windami i klatką schodową
• charakterystyczne, „falujące” elewacje z balkonami

Oprócz punktowców osiedle składa się także z 11-piętrowych bloków typu „klockowego” oraz niższych, 5-piętrowych budynków z wielkiej płyty. Z urbanistycznego punktu widzenia Tysiąclecie jest jednym z najodważniejszych założeń osiedlowych zrealizowanych w Polsce — łączy modernistyczne przekonanie o oddzieleniu funkcji od ulicy z monumentalną skalą i czytelną kompozycją wysokościową.

Patron — Tysiąclecie Państwa Polskiego

Nazwa dzielnicy odsyła do obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego — wielkiej akcji propagandowo-kulturalnej zorganizowanej w 1966 r. z okazji rocznicy chrztu Polski (966–1966). Władze PRL zorganizowały wówczas Obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego jako świecką, państwową przeciwwagę dla równolegle obchodzonego przez Kościół katolicki Milenium Chrztu Polski. Częścią tej akcji była budowa „1000 szkół na Tysiąclecie” oraz nadawanie imienia „Tysiąclecia” dużym inwestycjom mieszkaniowym powstającym w tym czasie.

Katowicki projekt rozpoczął się w 1961 r., na pięć lat przed kulminacją obchodów. Osiedle miało być sztandarowym przykładem socjalistycznego budownictwa mieszkaniowego — wielkim, monumentalnym, dla tysięcy rodzin, z myślą o kolejnym tysiącleciu Polski. Budowa zakończyła się dopiero w 1982 r. — w czasie, w którym otoczenie polityczne, gospodarcze i estetyczne Polski było już zupełnie inne niż w momencie startu inwestycji. Dziś nazwa „Tysiąclecie” pełni wśród mieszkańców funkcję czysto użytkową — niewielu z nich myśli o pierwotnym kontekście rocznicowym.

Historia — od pól do osiedla z wielkiej płyty

Przed II wojną światową obszar dzisiejszego Tysiąclecia był słabo zabudowany — to były pola i tereny rolnicze na peryferiach Katowic, oddzielone od centrum miasta torami kolejowymi i rzeką Rawą. Nieliczne zabudowania koncentrowały się przy ul. Chorzowskiej oraz wzdłuż mniejszych dróg gospodarczych prowadzących z Katowic do Chorzowa.

Po II wojnie światowej władze podjęły decyzję o intensywnym rozwoju budownictwa mieszkaniowego w Katowicach. W 1961 r. rozpoczęto budowę nowego osiedla. Pierwsze bloki — 5-piętrowe, typowe dla wczesnych lat 60. — powstały wzdłuż ul. Tysiąclecia.

Kolejne fazy budowy:

• Lata 60. XX w. — pierwsze bloki 5-piętrowe, początek zagospodarowania terenu
• Lata 70. XX w. — kluczowa faza, budowa 16-piętrowych punktowców oraz 11-piętrowych bloków
• Przełom lat 70. i 80. XX w. — uzupełnianie zabudowy, budowa pawilonów handlowych i usługowych
• 1982 r. — formalne zakończenie głównej fazy budowy osiedla

Osiedle realizowano w dwóch częściach — Tysiąclecie Górne (część południowa, bliżej DTŚ) oraz Tysiąclecie Dolne (część północna, bliżej Chorzowa). Po 1989 r. dzielnica weszła w fazę termomodernizacji — wymieniono okna, ocieplono elewacje, odnowiono klatki schodowe.

Edukacja

Dzielnica o tak dużej liczbie mieszkańców musiała otrzymać rozbudowaną sieć oświatową. W obrębie Tysiąclecia działa kilka szkół podstawowych, w tym placówki zlokalizowane na obu częściach osiedla — dolnej i górnej. Rozmieszczenie zostało zaplanowane już na etapie projektowania osiedla, tak aby każde dziecko miało szkołę w odległości spaceru od domu.

Oprócz szkół podstawowych w dzielnicy znajdują się również:

• przedszkola publiczne — kilka placówek, część w wolnostojących budynkach z l. 70. i 80.
• żłobki uzupełniające ofertę dla najmłodszych mieszkańców
• placówki niepubliczne — przedszkola, kluby dziecięce, szkoły językowe
• filie Miejskiej Biblioteki Publicznej oraz placówki kulturalne — domy kultury, kluby osiedlowe

Dzielnica jest dobrze skomunikowana z większymi placówkami oświatowymi w sąsiednich częściach miasta — zespołami szkół średnich w Centrum, w Brynowie czy Ligocie. Komunikacja tramwajowa i autobusowa zapewnia uczniom szybki dojazd do liceów i techników w innych dzielnicach Katowic.

Tereny zielone

Mimo gęstej zabudowy Tysiąclecie dysponuje sporą ilością przestrzeni zielonych. Kluczową rolę pełnią pasy zieleni międzyblokowej — szerokie trawniki, alejki spacerowe, place zabaw i drobne zieleńce między budynkami. Zostały one pomyślane już na etapie projektowania jako element zachowujący ludzką skalę przestrzeni między wysokimi blokami.

W obrębie dzielnicy znajdują się m.in.:

• Park na Tysiącleciu — niewielki, ale ważny park dzielnicowy ze ścieżkami spacerowymi, ławkami i drzewostanem
• place zabaw rozsiane między blokami — w ostatnich latach modernizowane
• siłownie plenerowe — popularne wśród starszych mieszkańców
• boiska osiedlowe w sąsiedztwie szkół i pomiędzy blokami

Dodatkową zaletą jest bliskość Parku Śląskiego w Chorzowie — jednego z największych parków miejskich w Europie. Granica Parku znajduje się w odległości kilkuset metrów od północnych krańców Tysiąclecia. Park oferuje setki hektarów terenów zielonych, ZOO, planetarium, Stadion Śląski i wiele innych atrakcji.

Handel i usługi

Sieć handlowo-usługowa Tysiąclecia opiera się na kilku poziomach. Pierwszym są tradycyjne, parterowe pawilony handlowe z l. 70. i 80. — niskie budynki rozsiane po całym osiedlu, mieszczące lokalne sklepy spożywcze, warzywniaki, piekarnie, apteki, fryzjerów i punkty usługowe.

Drugim poziomem są dyskonty i supermarkety — w obrębie osiedla działają placówki znanych sieci, m.in. Biedronka i Lidl. Stanowią one główne miejsce codziennych zakupów dla mieszkańców.

Trzecim poziomem są duże centra handlowe w bliskim sąsiedztwie:

• centrum handlowe przy al. W. Roździeńskiego z hipermarketem (m.in. Auchan) — w odległości kilku minut jazdy
• Galeria Katowicka i centrum miasta — w odległości kilkunastu minut tramwajem lub samochodem
• Silesia City Center w sąsiednim Dębie — duże centrum handlowo-rozrywkowe

W obrębie samego Tysiąclecia działają również drobne usługi — punkty kserograficzne, biura rachunkowe, salony fryzjerskie i kosmetyczne, gabinety lekarskie. Większość mieści się w parterach bloków lub w pawilonach handlowych.

Komunikacja

Tysiąclecie jest dobrze skomunikowane z resztą Katowic dzięki tramwajom, autobusom oraz bliskości Drogowej Trasy Średnicowej.

Tramwaje

Wzdłuż południowej granicy dzielnicy oraz wzdłuż ul. Chorzowskiej biegną linie tramwajowe łączące Tysiąclecie z centrum Katowic, Brynowem oraz Chorzowem i Bytomiem. Tramwaje są jednym z najszybszych środków transportu z osiedla do dworca głównego oraz Rynku — czas dojazdu nie przekracza zwykle 15–20 minut.

Autobusy

Sieć linii autobusowych ZTM obsługuje wszystkie zakątki osiedla — wewnętrzne ulice są obsługiwane przez kilkanaście linii dowożących mieszkańców do tramwajów, dworca, centrum i sąsiednich dzielnic.

Drogi

Najważniejszym atutem komunikacyjnym Tysiąclecia jest bezpośrednie sąsiedztwo Drogowej Trasy Średnicowej (DTŚ) — szybkiej arterii łączącej Katowice z Gliwicami, Zabrzem, Rudą Śląską, Świętochłowicami i Chorzowem. Z dzielnicy łatwo dotrzeć również do autostrady A4. Drugą ważną arterią jest ul. Chorzowska.

Główne ulice

Sieć drogowa Tysiąclecia jest stosunkowo prosta — kilka głównych arterii obsługuje całe osiedle, między nimi biegną wewnętrzne uliczki i ciągi pieszo-jezdne dochodzące do bloków.

• ul. Tysiąclecia — główna oś osiedla, biegnąca przez całą jego długość
• ul. Chorzowska — historyczna droga z Katowic do Chorzowa
• ul. Bolesława Chrobrego — w obrębie osiedla, łącząca jego części
• ul. Piastów — kolejna z osiowych ulic
• ul. Mieszka I — odwołująca się — podobnie jak ul. B. Chrobrego — do początków państwa polskiego
• al. W. Roździeńskiego oraz DTŚ — przebiegające w pobliżu, stanowiące południową ramę komunikacyjną dzielnicy

Nazewnictwo ulic Tysiąclecia jest mocno skoncentrowane wokół wątków piastowskich — Mieszko I, Bolesław Chrobry, Piastowie — co stanowi spójne dopełnienie symbolicznej nazwy całej dzielnicy.

Co warto zobaczyć

Tysiąclecie nie jest dzielnicą stricte turystyczną, ale ma kilka unikalnych atrakcji — szczególnie dla osób interesujących się architekturą powojenną i urbanistyką.

1. „Kukurydze” — 16-piętrowe punktowce o cylindrycznym przekroju, jeden z najbardziej rozpoznawalnych obiektów architektury PRL w Polsce
2. Panorama z DTŚ — przejeżdżając Drogową Trasą Średnicową można podziwiać cały zespół wieżowców
3. Założenie urbanistyczne osiedla — modernistyczna kompozycja Buszki, Franty i Szewczyka
4. Park na Tysiącleciu — niewielki, ale klimatyczny park dzielnicowy
5. Bliskość Parku Śląskiego — w odległości kilkuset metrów dostęp do jednego z największych parków miejskich w Europie
6. spacer ulicami nazwanymi imionami pierwszych Piastów — Mieszka I, Bolesława Chrobrego

Coraz częściej organizowane są tu również spacery tematyczne z przewodnikami specjalizującymi się w architekturze PRL.

Ciekawostki o Tysiącleciu

• Budowa osiedla rozpoczęła się w 1961 r., a zakończyła dopiero w 1982 r. — łącznie ponad 20 lat realizacji.
• Nazwa „Tysiąclecie” odnosi się do tysiąclecia państwa polskiego (966–1966).
• Potoczna nazwa wieżowców — „kukurydze” — wzięła się od kształtu rzutu poziomego budynku, przypominającego kolbę kukurydzy z balkonami w roli „ziaren”.
• Punktowce mają 16 kondygnacji mieszkalnych i każdy mieści od kilkudziesięciu do ponad 120 mieszkań.
• Autorami projektu są Henryk Buszko, Aleksander Franta i Tadeusz Szewczyk — Buszko i Franta są również autorami sanatoriów-„piramid” w Ustroniu.
• W Tysiąclecu mieszka szacunkowo około 25 000 osób.
• Dzielnica dzieli się na dwie części — Tysiąclecie Górne i Tysiąclecie Dolne.
• Sylwetka „kukurydz” jest jedną z najczęściej fotografowanych panoram Katowic.
• Nazwy wewnętrznych ulic dzielnicy nawiązują do pierwszych Piastów.
• Tysiąclecie graniczy z Parkiem Śląskim w Chorzowie.

Firmy w dzielnicy Tysiąclecie