Dzielnica Janów

O dzielnicy

Janów (formalnie Janów-Nikiszowiec jako jednostka pomocnicza nr 17, choć Nikiszowiec ma odrębną stronę w naszym portalu) to jedna z najbardziej śląskich dzielnic Katowic. Powstała jako wieś w XVI w., a swój dzisiejszy charakter zawdzięcza górnictwu — przez ponad sto lat tu i w sąsiednich dzielnicach toczyło się życie wokół jednej z największych kopalń regionu, „Giesche” (po wojnie „Wieczorek”).

Dzielnica liczy około 11–13 tysięcy mieszkańców. Jej tożsamość budują trzy filary: kolonia robotnicza Stary Janów z czerwonymi familokami z przełomu XIX i XX w., hokejowy klub Naprzód Janów — wielokrotny mistrz Polski w hokeju na lodzie — oraz Galeria Szyb Wilson, ulokowana w zabytkowych budynkach kopalnianych z 1916 r. i pełniąca funkcję jednego z najważniejszych ośrodków sztuki współczesnej na Górnym Śląsku.

Położenie i charakterystyka

Janów leży we wschodniej części Katowic, około 5 km od Rynku. Od północy graniczy z Bogucicami i Zawodziem, od zachodu — z Muchowcem (przez tereny lotniska Muchowiec), od południa — z Giszowcem, a od wschodu — z dzielnicą Nikiszowiec, formalnie stanowiącą część tej samej jednostki pomocniczej, ale w naszym portalu opisaną osobno.

Powierzchnia dzielnicy wynosi około 4 km². Liczba mieszkańców — 11–13 tysięcy, z czego znaczna część zamieszkuje historyczną kolonię Stary Janów oraz powojenne osiedla wzdłuż ul. Zamkowej, ul. Oswobodzenia i ul. Szopienickiej.

Charakter dzielnicy jest wyraźnie wieloplanowy:

• Stary Janów — historyczna kolonia robotnicza z familokami z czerwonej cegły, sąsiadująca bezpośrednio z Nikiszowcem; klimat starej, śląskiej dzielnicy
• Janów Nowy — powojenne osiedla mieszkaniowe, w tym typowe katowickie bloki z lat 60. i 70.
• Tereny pokopalniane KWK „Wieczorek” — w południowo-zachodniej części dzielnicy, częściowo zrekultywowane, częściowo oczekujące na inwestycje
• Hala lodowa Naprzodu Janów — sportowe serce dzielnicy
• Galeria Szyb Wilson — kompleks kulturalny w zabytkowych budynkach kopalnianych

Dzielnica leży na Wyżynie Katowickiej, na terenie umiarkowanie pofalowanym, ze średnią wysokością 270–280 m n.p.m. W bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się rozległe tereny zielone — w tym fragmenty Lasu Murckowskiego oraz parkowe tereny po hałdach kopalnianych.

Stary Janów — kolonia robotnicza

Najstarsza i historycznie najbardziej wartościowa część dzielnicy to Stary Janów — kolonia robotnicza powstała na przełomie XIX i XX w. dla pracowników kopalni „Giesche”. Stoi w bezpośrednim sąsiedztwie Nikiszowca, ale ma odrębny charakter: zabudowa jest mniej skoncentrowana, niższa, z większą liczbą wolno stojących familoków.

Najstarsze budynki Starego Janowa pochodzą z lat 1880–1910. Są to typowe górnośląskie familoki — wielorodzinne domy z czerwonej cegły, z czterema lub sześcioma mieszkaniami, wspólną klatką schodową, podwórzem z chlewikiem i pralnią. Część z nich do dziś zachowała oryginalną cegłę, niektóre zostały otynkowane w PRL.

Centralnym punktem Starego Janowa jest kościół Opatrzności Bożej przy ul. Zamkowej. Świątynia powstała w okresie międzywojennym i należy do tych charakterystycznych górnośląskich kościołów parafialnych z czerwonej cegły, które stanowią tożsamość krajobrazu robotniczych dzielnic regionu.

Życie codzienne Starego Janowa do dziś toczy się wokół kilku osiedlowych sklepów, parafii, niewielkich gospód oraz — przede wszystkim — hali lodowej Naprzodu Janów. Mieszkańcy w dużej mierze należą do rodzin, które mieszkają tu od trzech, czterech pokoleń. Gwara śląska jest tu nadal w codziennym użyciu.

Historia dzielnicy

Pierwsza wzmianka o Janowie pochodzi z XVI w. Wieś leżała wówczas w księstwie pszczyńskim, na terenach dziś podzielonych między Katowice i Mysłowice. Etymologia nazwy wywodzi się prawdopodobnie od imienia założyciela („Jan”) lub patrona kapliczki, choć tu źródła historyczne są niejednoznaczne.

Przez kilka stuleci Janów pozostawał niewielką wsią rolniczą. Przełom — jak w przypadku większości śląskich dzielnic — przyniósł XIX wiek i odkrycie pokładów węgla kamiennego. W 1826 r. uruchomiono na tym terenie kopalnię „Giesche” (od 1936 r. „Janów”, od 1945 r. „Wieczorek”), a wieś zaczęła błyskawicznie się rozrastać dzięki napływowi pracowników.

W drugiej połowie XIX w. powstała kolonia robotnicza Starego Janowa, a w l. 1908–1924 — sąsiadujący Nikiszowiec, zaprojektowany przez braci Emila i Georga Zillmannów, autorów również Giszowca.

Po podziale Górnego Śląska w 1922 r. Janów znalazł się w granicach Polski. Pozostawał osobną gminą wiejską aż do 1951 r., gdy w ramach reorganizacji administracyjnej został włączony do Katowic — wraz z Nikiszowcem i Giszowcem, jako duża jednostka administracyjna o silnym charakterze górniczym.

W okresie powojennym dzielnica rozwijała się głównie przez ekspansję kopalni „Wieczorek”, która stała się jednym z głównych pracodawców regionu. W latach 70. i 80. powstały nowe osiedla mieszkaniowe, a w l. 1916/17 zbudowane szyby kopalniane (m.in. szyb Wilson) były rozbudowywane.

Po 1989 r. — restrukturyzacja górnictwa. Kopalnia „Wieczorek” została ostatecznie zamknięta w 2018 r. Tereny pokopalniane są stopniowo rewitalizowane, a sama dzielnica — w cieniu blasku Nikiszowca — od kilkunastu lat doświadcza nowego zainteresowania ze strony historyków sztuki, fotografów i turystów.

Galeria Szyb Wilson

Najbardziej rozpoznawalną atrakcją Janowa jest dziś Galeria Szyb Wilson — jedna z największych prywatnych galerii sztuki współczesnej w Polsce, zlokalizowana w zabytkowych budynkach b. szybu Wilson kopalni „Wieczorek”.

Sam szyb Wilson powstał w 1916 r. i był jednym z głównych szybów wydobywczych kopalni „Giesche”. Jego cechownia (główny budynek z miejscem na sprzęt górniczy i lampownię) została zaprojektowana w stylu typowym dla górnośląskich kompleksów przemysłowych — solidna, ceglana, z wysokimi sklepieniami. Po zamknięciu szybu w latach 90. budynki stały opuszczone.

W 2001 r. z inicjatywy Moniki i Krystiana Wójcików kompleks został zaadaptowany na galerię sztuki. Dzięki ogromnym, surowym przestrzeniom — pierwsza hala wystawowa ma ok. 2500 m² — Galeria Szyb Wilson zyskała reputację jednej z najważniejszych przestrzeni wystawienniczych w Polsce. Tu odbyły się wystawy m.in.: Magdaleny Abakanowicz, Erny Rosenstein, Andrzeja Wajdy (jako rysownika), wielu artystów polskiej i europejskiej sceny współczesnej.

Co roku w Galerii odbywa się „Art Naif Festiwal” — jeden z największych w Europie festiwali sztuki naiwnej, prezentujący prace artystów-amatorów z Polski, Niemiec, Czech, Słowacji, Francji i innych krajów.

Galeria Szyb Wilson stanowi ikoniczny przykład udanej rewitalizacji terenów pogórniczych — z dawnego miejsca wydobycia węgla powstał ośrodek życia kulturalnego, do którego ściągają miłośnicy sztuki z całej Polski.

Naprzód Janów — hokejowa stolica Śląska

Janów jest jednym z dwóch (obok Tych) głównych ośrodków hokeja na lodzie na Górnym Śląsku. Klub GKS Naprzód Janów należy do najstarszych i najbardziej zasłużonych klubów hokejowych w Polsce.

Klub został założony w okresie międzywojennym. Sekcja hokejowa działała sezonowo na zamarzniętych stawach i lodowiskach prowizorycznych. W 1955 r., po wybudowaniu jednej z pierwszych w Polsce hal z lodowiskiem sztucznym, Naprzód Janów stał się jednym z liderów polskiego hokeja.

W latach 60. i 70. XX w. klub zdobył kilkukrotnie tytuł mistrza Polski w hokeju mężczyzn. Wśród zawodników klubu byli reprezentanci Polski na zimowych igrzyskach olimpijskich. Klub wychował kilkanaście pokoleń hokeistów — wielu z nich pochodzi bezpośrednio z Janowa lub sąsiednich dzielnic.

Dziś hala „Naprzód Janów” przy ul. Zjednoczenia jest miejscem rozgrywek ligowych w hokeju na lodzie, łyżwiarstwa figurowego i amatorskich turniejów. Mecze Naprzodu — szczególnie derby ze sąsiednim GKS Tychy lub Cracovią — gromadzą tłumy fanów ubranych w czarno-białe barwy klubu.

Hokej jest tu sportem rodzinnym i pokoleniowym — wielu mieszkańców Janowa rozpoczyna treningi w klubowej szkółce w wieku 4–5 lat. Klub prowadzi też sekcję juniorską, która co roku dostarcza zawodników do polskiej kadry młodzieżowej.

Kopalnia „Wieczorek” — janowska część

Choć główne biura i obiekty administracyjne kopalni „Giesche”/„Wieczorek” zlokalizowane były na pograniczu Janowa, Nikiszowca i Giszowca, to znacząca część infrastruktury wydobywczej znajdowała się właśnie na terenie Janowa. To tu funkcjonowały szyby Wilson, Pułaski, Poniatowski oraz część zaplecza technicznego.

Kopalnia działała przez blisko 200 lat — od 1826 r. do 2018 r. W szczytowych momentach zatrudniała kilkanaście tysięcy osób, a wielu mieszkańców Janowa było tu pracownikami w drugim, trzecim, a nawet czwartym pokoleniu. Górnictwo kształtowało nie tylko ekonomię dzielnicy, ale też jej kulturę, gwarę, święta (Barbórka 4 grudnia), tradycje rodzinne.

Po likwidacji wydobycia w 2018 r. część infrastruktury została zachowana jako zabytek techniki — w tym właśnie szyb Wilson (dziś galeria sztuki). Inne tereny czekają na rekultywację lub zostały już przekształcone na cele mieszkaniowo-usługowe.

Pamięć o kopalni „Wieczorek” jest tu nadal silna. Co roku 4 grudnia, w dniu św. Barbary — patronki górników — odbywają się uroczystości barbórkowe z udziałem byłych pracowników, ich rodzin i delegacji władz miasta. W kościele Opatrzności Bożej odprawiana jest uroczysta msza, a po niej uczestnicy idą procesją na teren b. kopalni.

Edukacja, kultura i życie społeczne

W Janowie działa kilka szkół podstawowych i przedszkoli, w tym Szkoła Podstawowa nr 53 oraz placówki specjalistyczne. Sieć oświatowa jest dostosowana do liczby mieszkańców i obsługuje także część dzieci z sąsiedniego Nikiszowca.

Życie kulturalne dzielnicy koncentruje się wokół trzech ośrodków:

• Galeria Szyb Wilson — wystawy, koncerty, festiwale (osobna sekcja)
• Miejski Dom Kultury „Szopienice-Giszowiec” — Filia Janów — warsztaty, wystawy, spotkania, prezentacje historii dzielnicy
• Parafia Opatrzności Bożej — centrum życia religijnego i wielu inicjatyw społecznych

W dzielnicy działa również biblioteka filia Miejskiej Biblioteki Publicznej oraz kilka klubów seniora i organizacji pozarządowych zajmujących się historią lokalną i ochroną dziedzictwa.

Janów — wraz z Nikiszowcem i Giszowcem — bierze udział w corocznym Festiwalu „Industriada” (lipiec), w trakcie którego otwarte są dla zwiedzających normalnie niedostępne obiekty pogórnicze, prezentowane są tradycje robotnicze i odbywają się koncerty.

Komunikacja

Janów leży poza siecią tramwajową Katowic — komunikacja z resztą miasta odbywa się głównie autobusami:

• Linia 12, 30, 110, 920 — łączące Janów z Centrum, Mysłowicami, Szopienicami i Giszowcem
• Pętla autobusowa przy ul. Oswobodzenia obsługuje większość kursów
• W godzinach szczytu częstotliwość: co 10–15 min
• Linie nocne — do Centrum w godzinach nocnych

Dla zmotoryzowanych dzielnica jest dobrze skomunikowana z autostradą A4 (zjazd „Katowice-Murckowska”) oraz z drogą krajową DK86.

Najbliższy dworzec kolejowy to Katowice Szopienice Południowe (ok. 1,5 km na północ) — z połączeniami pasażerskimi do Centrum Katowic, Mysłowic i Sosnowca. Z dworca Katowice Szopienice można w 6 min dojechać kolejką Kolei Śląskich do Katowic Głównych.

Lotnisko Katowice-Pyrzowice jest oddalone o około 32 km — dojazd autostradą A1 i A4 trwa około 35–40 minut.

Główne ulice

Sieć uliczna Janowa odzwierciedla jego historię — wąskie uliczki Starego Janowa kontrastują z szerszymi arteriami osiedli powojennych:

• ul. Zamkowa — historyczna oś Starego Janowa, z parafią Opatrzności Bożej, kameralnymi kamienicami i sklepami osiedlowymi
• ul. Oswobodzenia — główna arteria dzielnicy, z Galerią Szyb Wilson i pętlą autobusową; nazwa upamiętnia wyzwolenie Górnego Śląska po II wojnie światowej
• ul. Zjednoczenia — przy hali lodowej Naprzodu Janów; jedna z głównych ulic „nowej” części dzielnicy
• ul. Szopienicka — łącząca Janów z Szopienicami, ważny korytarz transportowy
• ul. Nikiszowiecka — symboliczne połączenie z sąsiednim Nikiszowcem; biegnie wzdłuż dawnych terenów pokopalnianych
• ul. Asnyka — w sercu Starego Janowa, z kameralną zabudową
• ul. Wiosny Ludów — wzdłuż osiedla mieszkaniowego z lat 60.
• ul. Lwowska, ul. Tarnogórska — sieć uliczek mieszkaniowych w „nowej” części Janowa

Patroni ulic Janowa odzwierciedlają mieszankę historii: przedwojennych poetów (Asnyk), rocznic robotniczych (Wiosna Ludów), wydarzeń narodowych (Zjednoczenia, Oswobodzenia) oraz miast partnerskich/kresowych (Lwowska).

Co warto zobaczyć

Janów — choć w cieniu sławniejszego Nikiszowca — oferuje turyście kilka miejsc o dużej wartości kulturowej i historycznej. Trasa zwiedzania, łącząca elementy postindustrialne, sportowe i religijne:

1. Galeria Szyb Wilson — najsłynniejsza atrakcja dzielnicy, z bieżącymi wystawami sztuki współczesnej i corocznym Art Naif Festiwalem
2. Stary Janów — kolonia robotnicza — ulice z familokami z przełomu XIX i XX w., klimat starej dzielnicy górniczej
3. Kościół Opatrzności Bożej przy ul. Zamkowej — międzywojenna świątynia z ceglaną fasadą, charakterystyczna dla śląskich dzielnic robotniczych
4. Hala lodowa Naprzodu Janów — możliwa do zwiedzenia w trakcie meczy lub treningów; w okresie zimowym otwarta dla łyżwiarzy amatorów
5. Pomnik upamiętniający górników kopalni „Wieczorek” — przy bramie b. zakładu
6. Trasa pieszo-rowerowa wzdłuż b. linii kolejowej — łącząca Janów z Nikiszowcem i Giszowcem przez tereny pokopalniane
7. Nikiszowiec — w bezpośrednim sąsiedztwie, należy do Pomników Historii i jest wpisany na listę UNESCO; warto połączyć z wizytą w Janowie

Na trasę „przez trzy kolonie Zillmannów” (Giszowiec — Janów — Nikiszowiec) warto przeznaczyć cały dzień. Wszystkie trzy dzielnice są ze sobą blisko skomunikowane i razem stanowią jedno z najważniejszych skupisk dziedzictwa industrialnego Górnego Śląska.

Ciekawostki o Janowie

• Janów-Nikiszowiec to nominalnie jedna jednostka pomocnicza Katowic (nr 17), choć obie dzielnice mają zupełnie odmienny charakter i często traktowane są jak osobne mikroregiony.
• Pierwsze hokejowe mecze w Janowie rozgrywano na zamarzniętych stawach — sztuczne lodowisko klubu Naprzód powstało dopiero w 1955 r.
• Galeria Szyb Wilson, mająca powierzchnię około 2500 m², jest jedną z największych prywatnych galerii sztuki w Polsce.
• Patronem szybu Wilson w pierwotnym koncepcie był prawdopodobnie prezydent USA Woodrow Wilson, którego decyzje (m.in. „14 punktów”) miały wpływ na powrót Górnego Śląska do Polski w 1922 r.
• Nazwa kopalni „Wieczorek” pochodzi od Józefa Wieczorka — śląskiego komunisty z okresu międzywojennego — i pozostała mimo dyskusji o jej zmianie po 1989 r.
• Hala Naprzodu Janów była miejscem rozgrywek wielu polskich finałów hokeja — także w okresie, gdy klub nie był aktualnym mistrzem.
• Wielu mieszkańców Janowa pochodzi z rodzin, w których cztery kolejne pokolenia pracowały w tej samej kopalni — to typowe dla śląskich dzielnic robotniczych.
• Mimo że formalnie Janów został włączony do Katowic w 1951 r., niektóre lokalne dokumenty parafialne posługiwały się starymi nazwami administracyjnymi jeszcze w l. 60. XX w.

Firmy w dzielnicy Janów