Dzielnica Kostuchna

O dzielnicy

Kostuchna leży w południowej części Katowic, na granicy z Tychami i Mikołowem. Jednostka pomocnicza nr 21. Dzielnica ma zupełnie inny charakter niż większość Katowic — nie ma tu wieżowców, nie ma centrum biznesowego, nie ma przemysłu ciężkiego. Dominuje niska zabudowa willowa, domy jednorodzinne, niewielkie osiedla i — w ostatnich latach — nowoczesne osiedla deweloperskie wokół Bażantowa.

Liczba mieszkańców szacowana jest na 11–13 tysięcy osób, a powierzchnia dzielnicy wynosi około 10 km², z czego znaczną część stanowią lasy i tereny zielone. Kostuchna sąsiaduje z Lasem Murckowskim — jednym z największych kompleksów leśnych aglomeracji katowickiej — co czyni ją jedną z najbardziej zielonych dzielnic miasta.

Dwa najważniejsze elementy tożsamości dzielnicy to: tradycja podmiejska (do 1975 r. Kostuchna była osobną gminą i do dziś wielu mieszkańców identyfikuje się z tą historią) oraz nowoczesne Bażantowo — prywatne osiedle z basenem, halą sportową, szkołami i centrum medycznym, otwarte na początku XXI w.

Położenie i charakterystyka

Kostuchna leży w południowej części Katowic, około 8 km od Rynku — to jedna z najbardziej oddalonych od centrum dzielnic miasta. Od północy graniczy z Piotrowicami i Ochojcem, od wschodu — z Murckami (przez Las Murckowski), od południa — z Tychami i Bieruniem, a od zachodu — z Podlesiem i gminą Kobiór.

Powierzchnia Kostuchny to około 10 km², z czego ponad 40% stanowią lasy — głównie fragment Lasu Murckowskiego. Liczba mieszkańców — 11–13 tysięcy osób.

Charakter dzielnicy jest wieloplanowy:

• Stara Kostuchna — okolice ul. Tadeusza Boya-Żeleńskiego i ul. T. Kościuszki, z zabudową dawnej wsi i międzywojennego osiedla; klimat „małomiasteczkowy”
• Bażantowo — nowoczesne, prywatne osiedle z lat 2003+, z hotelem, basenem, halą sportową, szkołami prywatnymi i centrum medycznym
• Zarzecze — przyległa, mniejsza część dzielnicy z luźną zabudową i terenami leśnymi
• Tereny rekultywowane po KWK „Boże Dary” — w południowo-wschodniej części dzielnicy
• Las Murckowski — od wschodu, z rozległymi terenami spacerowymi i ścieżkami rowerowymi

Geograficznie Kostuchna leży na Wyżynie Śląskiej, na terenie pofalowanym, z różnicami wysokości dochodzącymi do 50 metrów między dolinami a wzniesieniami. Najwyższy punkt dzielnicy to wzniesienie ok. 320 m n.p.m. w okolicy Lasu Murckowskiego.

Podział na osiedla

Kostuchna dzieli się na kilka wyraźnie odmiennych części, z których każda ma własny charakter, historię i społeczność:

Stara Kostuchna

Historyczne serce dzielnicy — okolice ul. Boya-Żeleńskiego, ul. Kościuszki i ul. Bażantów. Dominuje tu zabudowa willowa i jednorodzinna z międzywojnia oraz powojenna. Wiele domów to wille z lat 30. XX w., część zachowała oryginalne detale architektoniczne (werandy, balkony, ozdobne kominy). Klimat dawnej, samodzielnej gminy jest tu nadal wyczuwalny.

Bażantowo

Najmłodsza i najbardziej rozpoznawalna część dzielnicy. Kompleks deweloperski budowany od początku XXI w. (od 2003 r.) na ponad 50 hektarach. Składa się z apartamentowców, segmentów, willi miejskich oraz ze stref usługowo-rekreacyjnych. Mieszka tu kilka tysięcy osób, w przeważającej części w wieku 30–50 lat z dziećmi.

Zarzecze

Mniejsza, leżąca bardziej na uboczu część dzielnicy, z luźną zabudową — domy jednorodzinne, działki rekreacyjne, niewielkie osiedla. Tu znajdują się m.in. ogródki działkowe i tereny rekultywowane po dawnej działalności przemysłowej.

Tereny pokopalniane KWK „Boże Dary”

Wschodnia, dawniej przemysłowa część dzielnicy. Po likwidacji kopalni stopniowo rekultywowana — z planami przekształcenia w obszary mieszkaniowo-rekreacyjne.

Historia dzielnicy

Kostuchna jest jedną z tych dzielnic Katowic, które przez większość historii istniały poza miastem. Pierwsze wzmianki o wsi Kostuchna pochodzą z XVIII w. — była to wówczas niewielka osada rolnicza w księstwie pszczyńskim. Etymologia nazwy nie jest jednoznaczna; najczęściej wywodzi się ją od staropolskiego imienia kobiecego lub od cech terenu.

Przez większość XIX w. Kostuchna pozostawała wsią rolniczą, w cieniu szybko rozwijającego się sąsiedniego Murcka, gdzie w l. 1769–1944 funkcjonowała kopalnia węgla kamiennego (jedna z najstarszych w regionie). W drugiej połowie XIX w. — wraz z odkryciem dalszych pokładów węgla — w okolicach Kostuchny i Murcek powstały kolejne kopalnie, w tym KWK „Boże Dary”.

Po podziale Górnego Śląska w 1922 r. Kostuchna znalazła się w granicach Polski, w powiecie pszczyńskim. Pozostawała osobną gminą wiejską przez kolejne dziesięciolecia — najpierw jako gmina Kostuchna, potem jako gmina Kostuchna-Murcki.

Decydującą datą w historii dzielnicy jest 1 stycznia 1975 r. — wówczas, w ramach reformy administracyjnej Polski, gmina Kostuchna-Murcki została w całości włączona do Katowic. Z tego momentu Kostuchna stała się jedną z dzielnic miasta, choć jej charakter — podmiejski, willowy, niskozabudowany — pozostał aż do dziś.

Lata 80. i 90. to okres umiarkowanego rozwoju — powstawały nowe osiedla domów jednorodzinnych, ale dzielnica zachowała spokojny, „peryferyjny” charakter. Przełomem był początek XXI w. i rozpoczęcie budowy Bażantowa — kompleksu, który diametralnie zmienił percepcję Kostuchny.

Po 2010 r., wraz z likwidacją KWK „Boże Dary” oraz dalszą ekspansją Bażantowa, dzielnica weszła w fazę intensywnej transformacji. Z dawnej peryferyjnej wsi-gminy stała się — przynajmniej w opinii rynku nieruchomości — jednym z bardziej pożądanych adresów Katowic.

Kopalnia „Boże Dary”

Najważniejszym zakładem przemysłowym Kostuchny była Kopalnia Węgla Kamiennego „Boże Dary” — działająca w południowo-wschodniej części dzielnicy, na granicy z Murckami. Nazwa kopalni — wyjątkowa wśród śląskich zakładów wydobywczych — odnosi się do religijnego, robotniczego ducha XIX-wiecznych założycieli, którzy traktowali bogactwa ziemi jako „dary Boże”.

Kopalnia powstała w drugiej połowie XIX w. i przez ponad sto lat była jednym z głównych pracodawców dla mieszkańców Kostuchny, Murcek i okolicznych miejscowości. Eksploatowała pokłady węgla kamiennego, w późniejszym okresie połączona organizacyjnie z sąsiednią KWK „Murcki” w jeden Zakład Górniczy „Murcki-Boże Dary”.

W szczytowych latach kopalnia zatrudniała kilka tysięcy osób. Po 1989 r. weszła w okres restrukturyzacji, a w drugiej dekadzie XXI w. wydobycie zostało stopniowo wygaszone. Likwidacja zakładu została ostatecznie zakończona w połowie lat 2010.

Po zakończeniu działalności kopalni rozpoczęto rekultywację terenów pokopalnianych. Część obszarów została przekształcona w tereny zielone, część czeka na inwestycje mieszkaniowe lub usługowe. Pamięć o kopalni jest tu nadal silna — wielu mieszkańców starszego pokolenia było jej pracownikami, a tradycje barbórkowe (4 grudnia, dzień św. Barbary) są nadal kultywowane przez lokalne stowarzyszenia.

Bażantowo — miasto w dzielnicy

Najbardziej rozpoznawalnym i nowoczesnym fragmentem Kostuchny jest Bażantowo — jeden z największych prywatnych kompleksów mieszkalno-rekreacyjnych w Polsce. Inwestycję rozpoczęto na początku XXI w. (od 2003 r.) na rozległym terenie ponad 50 hektarów.

Bażantowo to praktycznie samowystarczalne mini-miasto. W jego skład wchodzą:

• Apartamentowce, segmenty i wille miejskie — zabudowa w jednolitym stylu, z dużym udziałem zieleni
• Bażantowo Sport — kompleks rekreacyjny z basenem, siłownią, fitness, kortami tenisowymi
• Hala sportowa z trybunami oraz kryte lodowisko sztuczne — jedno z niewielu w południowej części aglomeracji
• Bażantowo Medical — prywatne centrum medyczne
• Szkoły prywatne, hotel, sklepy, kawiarnie i restauracje w strefach usługowych

Bażantowo cieszy się reputacją jednego z bardziej prestiżowych adresów w Katowicach. Kupują tu mieszkania głównie rodziny z dziećmi oraz osoby pracujące w korporacjach z centrum miasta. Jednocześnie wywołuje kontrowersje urbanistyczne — krytycy zarzucają mu „getto klasy średniej”, słabą integrację ze starszą częścią Kostuchny oraz uzależnienie mieszkańców od samochodu.

Las Murckowski i tereny zielone

Wschodnia granica Kostuchny stanowi jeden z największych kompleksów leśnych aglomeracji katowickiej — Las Murckowski. Las ma powierzchnię ponad 1500 hektarów i rozciąga się od Murcek przez Kostuchnę do Tychów. To pozostałość dawnej Puszczy Pszczyńskiej, która jeszcze w XVII w. pokrywała znaczną część południowego Górnego Śląska.

Las Murckowski jest kluczowym terenem rekreacyjnym dla mieszkańców południowych Katowic. Można tu spotkać:

• Ścieżki spacerowe i rowerowe — kilkadziesiąt kilometrów oznakowanych szlaków
• Trasy biegowe — od krótkich, rodzinnych po długie, na 10+ km
• Pomniki przyrody — w tym pojedyncze kilkusetletnie dęby
• Rezerwat „Las Murckowski” — chroniący najstarszą część kompleksu z naturalnym buczynowym drzewostanem
• Stawy i mokradła — siedlisko ptaków wodnych i wodno-błotnych
• Punkty widokowe — z których w pogodne dni widać panoramę Beskidu Śląskiego i Tatr

Dla wielu mieszkańców Kostuchny Las Murckowski jest faktyczną częścią dzielnicy — codzienne spacery, weekendowe wycieczki rowerowe, jesienne grzybobrania to typowy element rytmu życia. Las dostępny jest w kilku miejscach — głównymi „bramami” są ul. T. Boya-Żeleńskiego, ul. Bażantów oraz okolice Bażantowa.

Edukacja, sport i społeczność

Sieć oświatowa Kostuchny obejmuje placówki publiczne i prywatne, co jest typowe dla dzielnicy z silnie zróżnicowanym profilem mieszkańców (od starszych mieszkańców „starej” Kostuchny po młode rodziny z Bażantowa).

• Szkoła Podstawowa nr 21 w Kostuchnie — publiczna placówka obsługująca głównie historyczną część dzielnicy
• Szkoły prywatne w Bażantowie — w tym podstawowa i licea, oferujące programy językowe i międzynarodowe (m.in. IB)
• Przedszkola publiczne i prywatne — kilkanaście placówek w różnych częściach dzielnicy
• Filia Miejskiej Biblioteki Publicznej

Sport reprezentuje przede wszystkim kompleks Bażantowo Sport — z basenem, halą sportową, lodowiskiem i kortami tenisowymi. Dla biegaczy i rowerzystów dostępne są ścieżki w Lesie Murckowskim. W „starej” Kostuchnie działa również klub sportowy „Górnik Boże Dary” z sekcją piłki nożnej.

Życie społeczne dzielnicy ma dwoisty charakter — w „starej” Kostuchnie koncentruje się wokół parafii, lokalnych klubów seniora i tradycji barbórkowych; w Bażantowie — wokół kompleksu rekreacyjnego, szkół prywatnych i osiedlowych wydarzeń organizowanych przez dewelopera.

Komunikacja

Kostuchna leży poza siecią tramwajową Katowic. Komunikacja z resztą miasta odbywa się autobusami i samochodami:

• Linie autobusowe ZTM — m.in. 14, 56, 73, 257 — łączące Kostuchnę z Centrum Katowic, Piotrowicami, Ochojcem i Murckami
• Czas dojazdu do Centrum Katowic autobusem: ok. 25–35 min
• Pętle autobusowe przy ul. Boya-Żeleńskiego oraz przy Bażantowie
• Autostrada A4 (zjazd „Murckowska”) — szybki dojazd do Wrocławia, Krakowa i Gliwic
• Droga krajowa nr 81 (ul. Pszczyńska) — w kierunku Tychów, Pszczyny i Beskidu Śląskiego

Z uwagi na rozległą zabudowę jednorodzinną i nowoczesny charakter Bażantowa, posiadanie samochodu jest w Kostuchnie praktyczną koniecznością dla większości gospodarstw domowych. Najbliższy dworzec kolejowy to Katowice Piotrowice (ok. 3 km), z połączeniami do Centrum Katowic i Tychów.

Główne ulice

Sieć drogowa Kostuchny odzwierciedla jej dwoisty charakter — historyczne uliczki Starej Kostuchny kontrastują z nowymi, szerszymi arteriami Bażantowa:

• ul. Tadeusza Boya-Żeleńskiego — główna oś dzielnicy, łącząca Kostuchnę z Piotrowicami i Ochojcem; przebiegają tędy linie autobusowe
• ul. Bażantów — historyczna ulica, dziś nazwa kojarzona głównie z Bażantowem, ale ciągnąca się przez sporą część dzielnicy
• ul. T. Kościuszki — w sercu Starej Kostuchny, z zabudową dawnej wsi
• ul. Pszczyńska (DK81) — droga krajowa łącząca Kostuchnę z Tychami i Pszczyną; ważny korytarz transportowy
• ul. Hierowskiego — łącząca centrum dzielnicy z terenami pokopalnianymi
• ul. Sołtysia — nazwa nawiązuje do tradycji wiejskiej (sołtys = przedstawiciel mieszkańców wsi); biegnie przez historyczną część dzielnicy
• ul. Wantuły, ul. Smołki, ul. Wczasowa — sieć uliczek w „starej” części
• ul. Hołdunowska — przy granicy z Murckami

Charakterystyczne, że nazwy ulic Starej Kostuchny w dużej mierze odzwierciedlają jej rolnicze i podmiejskie pochodzenie (Sołtysia, Wczasowa) — to typowy element terminologii dawnych gmin podmiejskich, które zostały włączone do dużych miast w latach 70. XX w.

Co warto zobaczyć

Kostuchna nie jest dzielnicą turystyczną w klasycznym sensie — nie ma tu zamków, średniowiecznych kościołów ani spektakularnych obiektów postindustrialnych. Oferuje natomiast atuty zupełnie innego rodzaju, ważne zwłaszcza dla rodzin z dziećmi i miłośników aktywnego wypoczynku:

1. Bażantowo Sport — kompleks rekreacyjny z basenami, halą sportową, lodowiskiem i kortami; jeden z największych takich obiektów w południowej części aglomeracji
2. Las Murckowski — z rezerwatem przyrody, kilkudziesięcioma kilometrami szlaków, pomnikami przyrody i punktami widokowymi
3. Stara Kostuchna — okolice ul. Boya-Żeleńskiego z zachowaną zabudową międzywojenną i powojenną, charakterystyczny klimat dawnej, samodzielnej gminy
4. Tereny rekultywowane po KWK „Boże Dary” — przykład rewitalizacji obszarów pogórniczych w południowych Katowicach
5. Bażantowo — sama architektura kompleksu, jako modelowy przykład „prywatnego miasta” — niezależnie od opinii o estetyce, jest urbanistycznym fenomenem wartym obejrzenia
6. Trasa rowerowa Kostuchna — Murcki — Tychy — popularna trasa weekendowa przez Las Murckowski, łącząca trzy gminy

Dla osób szukających „klasycznej” turystyki — Kostuchna jest świetnym punktem startowym do zwiedzania Murcek (sąsiednia dzielnica z najstarszą kopalnią Górnego Śląska) oraz Tych (z modernistycznym Centrum oraz browarem Tyskie).

Ciekawostki o Kostuchnie

• Kostuchna została włączona do Katowic dopiero 1 stycznia 1975 r. — to jedna z najmłodszych dzielnic miasta pod względem przynależności administracyjnej.
• Pierwsze wzmianki o Kostuchnie pochodzą z XVIII w., choć osada powstała prawdopodobnie wcześniej — w cieniu sąsiedniego Murcka, znanego od XVI w.
• Bażantowo, budowane od 2003 r., zajmuje powierzchnię ponad 50 hektarów — to jedno z największych prywatnych założeń mieszkaniowych w Polsce.
• Nazwa „Bażantowo” pochodzi od ul. Bażantów — historycznej ulicy dzielnicy, której nazwa nawiązuje do bażanciarni należących do dawnych właścicieli ziemskich.
• Kopalnia „Boże Dary” — jedna z nielicznych kopalń na Śląsku z nazwą religijną — istniała przez ponad sto lat.
• Las Murckowski ma powierzchnię ponad 1500 hektarów — to fragment dawnej Puszczy Pszczyńskiej.
• W Kostuchnie znajduje się jedno z niewielu krytych lodowisk w południowej części aglomeracji katowickiej — w kompleksie Bażantowo Sport.
• Dzielnica jest jedną z najmniej zaludnionych w Katowicach pod względem gęstości zaludnienia — z uwagi na rozległą zabudowę jednorodzinną i duży udział terenów leśnych.
• Mieszkańcy Kostuchny często określają swoją dzielnicę jako „katowicki przedmieście” — podkreślając jej spokojny, niemal podmiejski charakter w obrębie dużego miasta.

Firmy w dzielnicy Kostuchna