Dzielnica Nikiszowiec

O dzielnicy

Nikiszowiec leży we wschodniej części Katowic i wraz z sąsiednim Janowem tworzy jednostkę pomocniczą nr 17. Powstał na zlecenie koncernu Spadkobiercy Georga von Giesche jako osiedle dla pracowników kopalni „Giesche” (po 1945 r. KWK „Wieczorek”) i szybu „Nickisch”, od którego wywodzi się nazwa dzielnicy. Architekci — bracia Emil i Georg Zillmannowie z Charlottenburga pod Berlinem — zaprojektowali tu coś zupełnie odmiennego od „siostrzanego” Giszowca: zamiast luźnej zabudowy garden city postawili dziewięć zwartych, kwadratowych kwartałów familoków, połączonych łącznikami nad ulicami i zogniskowanych wokół centralnego Placu Wyzwolenia z neobarokowym kościołem św. Anny.

Nikiszowiec jest wyjątkowy w skali Polski: 14 stycznia 2011 r. Prezydent RP rozporządzeniem wpisał go na listę Pomników Historii, a osiedle figuruje również na liście wstępnej UNESCO i na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Mieszka tu około 3 500 osób, ale w weekendy ulice wypełniają tysiące turystów odwiedzających Muzeum Historii Katowic, galerie, śląskie restauracje i cykliczne festiwale, takie jak Industriada czy Jarmark na Nikiszu.

Położenie i charakterystyka

Nikiszowiec znajduje się we wschodniej części Katowic, około 5 km od Rynku. Od północy graniczy z Janowem (wraz z którym tworzy jednostkę pomocniczą nr 17), od zachodu — z terenami pokopalnianymi byłej KWK „Wieczorek”, od południa — z Giszowcem, a od wschodu — z lasami sąsiadującymi z Mysłowicami.

Powierzchnia osiedla jest niewielka — zwartą historyczną zabudowę zamyka się w kilku hektarach, co czyni Nikiszowiec jednym z najbardziej kompaktowych założeń urbanistycznych w Katowicach. Liczba mieszkańców samego Nikiszowca szacowana jest na 3 000 – 4 000 osób, a wraz z Janowem jednostka pomocnicza nr 17 liczy ok. 10 000 mieszkańców. Geograficznie Nikiszowiec leży na Wyżynie Katowickiej, na terenie ok. 270 m n.p.m.

Krótka charakterystyka:

• Czerwona cegła licówka jako dominujący materiał elewacji — bez tynku, z dekoracyjnymi detalami
• 9 kwadratowych kwartałów familoków z wewnętrznymi podwórzami
• Plac Wyzwolenia jako centrum kompozycyjne i społeczne
• Łączniki nad ulicami spinające budynki w jeden organizm

Architektura Zillmannów — fenomen urbanistyczny

To architektura jest powodem, dla którego Nikiszowiec stał się jedną z najsłynniejszych dzielnic Polski. Bracia Emil i Georg Zillmannowie — architekci z berlińskiego Charlottenburga — w 1908 r. otrzymali zlecenie od koncernu Spadkobiercy Georga von Giesche na zaprojektowanie nowej kolonii robotniczej dla rozrastającej się załogi kopalni „Giesche”. Pracowali nad nią równolegle z Giszowcem, ale od początku obu projektom nadali zupełnie odmienny charakter.

Podczas gdy Giszowiec miał być sielskim „miastem-ogrodem” z parterowymi domkami i ogrodami, Nikiszowiec zaprojektowano jako zwarte miasto robotnicze — z gęstą, miejską zabudową na wzór europejskich kamienic. Budowa trwała w latach 1908–1924, z przerwą wymuszoną przez I wojnę światową. Powstało wówczas około 1 100 mieszkań, w których zamieszkały rodziny górnicze.

Założenie urbanistyczne ma postać dziewięciu zwartych, kwadratowych kwartałów czteropiętrowych familoków. Każdy kwartał ma wewnętrzne podwórze dostępne przez bramę, na którym znajdowały się chlewiki, komórki, pralnie i ogródki przydomowe. Sąsiednie kwartały spinają charakterystyczne łączniki nad ulicami — przewieszki na poziomie pierwszego piętra, które tworzą rytm ulic i ułatwiały mieszkańcom poruszanie się po osiedlu.

Materiał i detale:

• Czerwona cegła licówka bez tynku — surowa, ale z bogatym detalem
• Dekoracyjne opaski okienne, gzymsy, fryzy i spływy z cegły kształtowej
• Ozdobne portale bram wjazdowych do podwórzy
• Spadziste dachy kryte dachówką ceramiczną
• Mansardy i lukarny ożywiające bryłę

Zillmannowie zaprojektowali nie tylko mieszkania, ale kompletną infrastrukturę społeczną: kościół, szkołę, pocztę, łaźnię, pralnię, gospodę, sklepy, salę zborną, dom noclegowy dla samotnych górników. Wszystko utrzymane w jednolitej estetyce, tak by tworzyło spójną całość urbanistyczną. To podejście — projektowanie osiedla jako organizmu kompletnego — uczyniło Nikiszowiec wzorcem powielanym później w wielu krajach Europy.

Pomnik Historii i lista UNESCO

Nikiszowiec jest jedyną dzielnicą Katowic wpisaną na listę Pomników Historii — najwyższą polską formą ochrony zabytków, ustanawianą rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Decyzja zapadła 14 stycznia 2011 roku, kiedy Prezydent RP wydał rozporządzenie wpisujące „Katowice — Osiedle Robotnicze Nikiszowiec” na listę pomników historii. Tym samym dzielnica trafiła do elitarnego grona kilkudziesięciu obiektów w Polsce uznanych za szczególnie istotne dla dziedzictwa narodowego.

Status Pomnika Historii pociąga za sobą:

• Najwyższy poziom ochrony konserwatorskiej — wszelkie zmiany w substancji zabytkowej wymagają zgody konserwatora
• Pierwszeństwo w finansowaniu prac restauratorskich z budżetu państwa i funduszy europejskich
• Specjalne oznaczenie w przestrzeni publicznej i w dokumentacji turystycznej
• Ochronę widoków, panoram i historycznego układu urbanistycznego

Nikiszowiec jest również wpisany na listę informacyjną (wstępną) UNESCO Polski — to formalny etap poprzedzający kandydaturę do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa. Wniosek dotyczy seryjnego ujęcia obejmującego osiedla robotnicze Górnego Śląska — Nikiszowiec, Giszowiec oraz inne kolonie patronackie. Procedura UNESCO trwa wiele lat, ale samo umieszczenie na liście wstępnej jest istotnym potwierdzeniem międzynarodowej rangi zabytku.

Niezależnie od tych statusów Nikiszowiec figuruje na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego — flagowej trasie turystycznej regionu, łączącej najważniejsze obiekty dziedzictwa przemysłowego.

Kościół św. Anny i Plac Wyzwolenia

Sercem Nikiszowca jest Plac Wyzwolenia — czworokątny plac w centrum osiedla, wokół którego skupiały się wszystkie funkcje publiczne kolonii. Tu mieściły się sklepy, gospoda, poczta, sala zborna oraz dominanta architektoniczna i kompozycyjna całego założenia: kościół parafialny św. Anny.

Świątynia została zaprojektowana przez braci Zillmannów w stylu neobarokowym. Budowa rozpoczęła się w 1914 roku, ale została przerwana przez I wojnę światową; wznowiono ją w okresie międzywojennym i ostatecznie ukończono w 1927 roku. Kościół ma dwie charakterystyczne wieże, wysoką kopułę i monumentalną fasadę zwróconą ku Placowi Wyzwolenia.

Najważniejsze elementy świątyni:

• Mozaiki na fasadzie — barwne kompozycje przedstawiające sceny religijne, jeden z najbardziej charakterystycznych elementów ikonograficznych Nikiszowca
• Bogata polichromia wnętrza — malarstwo ścienne pokrywające ściany i sklepienia
• Witraże z motywami biblijnymi i regionalnymi
• Organy oraz wystrój ołtarzowy z elementów neobarokowych
• Kult św. Anny — patronki rodzin górniczych — silnie obecny w lokalnej tradycji

Plac Wyzwolenia, otoczony z czterech stron familokami z czerwonej cegły, jest dziś sceną najważniejszych wydarzeń kulturalnych dzielnicy. To tu odbywają się jarmarki, koncerty, festyny barbórkowe oraz cykliczne imprezy turystyczne. W weekendy plac wypełniają stragany, restauracyjne ogródki i tłumy zwiedzających.

Historia dzielnicy

Nikiszowiec jest dzielnicą w pełni przemysłową — powstałą od zera w XX wieku na zamówienie wielkiego koncernu górniczego. Tereny dzisiejszego osiedla do końca XIX w. były słabo zaludnione i należały do majątku rodu von Giesche.

Przełomem było uruchomienie kopalni „Giesche”. W 1908 r. uruchomiono tu szyb wydobywczy „Nickisch” (od nazwiska niemieckiego inżyniera Nickischa von Rosenegk) — i to od niego dzielnica wzięła nazwę, spolszczoną później na „Nikiszowiec”. W tym samym roku Spadkobiercy Georga von Giesche zlecili braciom Zillmannom zaprojektowanie kolonii dla górników.

Budowa trwała od 1908 do 1924 roku, z przerwą wojenną. Po podziale Górnego Śląska w 1922 r. Nikiszowiec znalazł się w granicach Polski, ale formalnie pozostawał poza Katowicami — należał do gminy Janów, a do Katowic został włączony dopiero w 1951 roku.

W okresie międzywojennym i powojennym Nikiszowiec żył typowym życiem śląskiej kolonii górniczej — większość mężczyzn pracowała w kopalni „Giesche” / „Wieczorek”, sąsiedztwo budowała wspólna parafia, gospoda i sklep. Tożsamość śląska jest tu do dziś wyjątkowo silna.

W odróżnieniu od Giszowca — którego znaczną część zburzono w l. 1969–1979 — Nikiszowiec przetrwał epokę PRL bez większych wyburzeń. W latach 70. wpisano go do rejestru zabytków, a w XXI w. — kolejno na Szlak Zabytków Techniki, listę Pomników Historii i listę wstępną UNESCO. Po likwidacji KWK „Wieczorek” w 2018 r. Nikiszowiec wszedł w nową fazę — przekształcania się w jedno z najważniejszych miejsc turystycznych Górnego Śląska.

Nikiszowiec na ekranie — Kazimierz Kutz i kino śląskie

Trudno wymienić w Polsce drugą dzielnicę, która w takim stopniu zapisała się w historii kina. Nikiszowiec jest naturalną scenografią śląskich filmów Kazimierza Kutza — reżysera pochodzącego z sąsiednich Szopienic.

Najważniejsze filmy nakręcone na Nikiszowcu:

• „Sól ziemi czarnej” (1969 r.) — opowieść o powstaniach śląskich
• „Perła w koronie” (1971 r.) — dramat o strajku górniczym z lat 30., uznany za arcydzieło Kutza

Czerwone familoki, łączniki nad ulicami, podwórza-„kwadraty”, Plac Wyzwolenia z bryłą kościoła św. Anny — wszystkie te elementy stały się rozpoznawalnymi symbolami śląskiego kina. Po Kutzu Nikiszowiec gościł na planach kolejnych produkcji telewizyjnych — obecnie regularnie jest wykorzystywany jako tło filmów historycznych, seriali i reklam.

Kultura, muzeum i festiwale

Nikiszowiec jest dziś jedną z najbardziej żywych kulturowo dzielnic Katowic — z gęstą siecią instytucji, galerii, restauracji i wydarzeń cyklicznych.

Najważniejsze instytucje kulturalne:

• Muzeum Historii Katowic — Oddział Nikiszowiec przy Placu Wyzwolenia — ekspozycja poświęcona historii osiedla, codziennemu życiu rodzin górniczych i tradycjom
• Galeria „Szyb Wilson” — jedna z największych prywatnych galerii sztuki w Polsce, w budynku dawnego szybu (formalnie po stronie Janowa)
• Centrum Zimbardo — projekt edukacyjno-społeczny w jednym z familoków

Flagowe imprezy cykliczne:

• Industriada — coroczne święto Szlaku Zabytków Techniki (czerwiec/lipiec)
• Jarmark na Nikiszu — kilkudniowy jarmark rzemiosła i sztuki
• „Odpust u Babci Anny” — lipcowy odpust parafialny ku czci św. Anny
• Uroczystości barbórkowe 4 grudnia — święto patronki górników

Ulice ożywia gęsta sieć restauracji śląskich — m.in. „Śląska Prohibicja” oraz lokale przy Placu Wyzwolenia. Rolady, kluski, modra kapusta i krupnioki to jeden z najmocniejszych argumentów turystycznych dzielnicy.

Główne ulice

Sieć ulic Nikiszowca jest ścisła i geometryczna — rytm ulic wyznaczają kwartały familoków oraz łączniki nad jezdniami. Charakterystycznym elementem jest to, że nazwy wielu ulic nawiązują do rzemiosł tradycyjnie wykonywanych przez mieszkańców osiedla.

• Plac Wyzwolenia — serce osiedla, plac centralny z kościołem św. Anny, Muzeum Historii Katowic, gospodami i sklepami
• ul. Ks. Władysława Krawczyka — jedna z głównych ulic Nikiszowca, biegnąca od Placu Wyzwolenia, nazwana na cześć księdza związanego z parafią św. Anny
• ul. Karbowska — od „karbowego”, czyli sztygara w terminologii górniczej; przebiega w sercu osiedla
• ul. Rymarska — od rzemiosła rymarskiego (wyrób uprzęży i wyrobów skórzanych)
• ul. Garbarska — od garbarstwa
• ul. Zamkowa — okala wschodnią część osiedla
• ul. Janowska — łączy Nikiszowiec z sąsiednim Janowem
• ul. Giszowiecka — prowadzi w stronę Giszowca

Charakterystyczne łączniki nad ulicami spinają familoki sąsiednich kwartałów na poziomie pierwszego piętra — to jedna z najczęściej fotografowanych cech architektonicznych osiedla. Cała sieć jest w pełni dostępna dla pieszych, a ruch samochodowy w sercu osiedla jest ograniczony, co sprzyja zwiedzaniu.

Komunikacja

Nikiszowiec — podobnie jak sąsiedni Giszowiec — nie ma linii tramwajowej. Komunikacja z resztą Katowic opiera się na autobusach ZTM. Linie łączą dzielnicę z Centrum Katowic (czas przejazdu ok. 20–25 minut), Janowem, Szopienicami, Giszowcem i Mysłowicami; w nocy kursują wybrane linie nocne.

Główny przystanek autobusowy znajduje się w okolicach Placu Wyzwolenia oraz przy ul. Janowskiej. Dla zmotoryzowanych istotna jest bliskość autostrady A4 (wjazd „Katowice-Janów” ok. 2 km) oraz DK86. W weekendy parkowanie bywa problematyczne — najbliższe parkingi przy ul. Janowskiej i Szopienickiej.

Najbliższy dworzec kolejowy to Katowice Szopienice Południowe (ok. 2 km), a Katowice Główne — ok. 5 km. Lotnisko Katowice-Pyrzowice oddalone jest o około 35 km.

Co warto zobaczyć

Nikiszowiec to jedna z tych dzielnic, którą zwiedza się przede wszystkim nogami — wędrując między kwartałami familoków, fotografując łączniki nad ulicami, zaglądając w bramy podwórzy. Lista konkretnych miejsc, które warto odwiedzić:

1. Plac Wyzwolenia — serce osiedla, najlepszy punkt startowy zwiedzania; tu Muzeum Historii Katowic, kościół, gospody i restauracje
2. Kościół św. Anny — neobarokowa świątynia z l. 1914–1927, mozaiki na fasadzie i bogata polichromia wnętrza
3. Muzeum Historii Katowic — Oddział Nikiszowiec — ekspozycja stała poświęcona historii i codzienności mieszkańców
4. Łączniki nad ulicami — charakterystyczne przewieszki spinające kwartały na poziomie pierwszego piętra, jeden z symboli osiedla
5. Wewnętrzne podwórza („kwadraty”) — zaglądnij w bramy, by zobaczyć autentyczne podwórza z chlewikami i komórkami
6. Galeria „Szyb Wilson” — w sąsiednim Janowie, jedna z największych prywatnych galerii sztuki w Polsce, w zabytkowym budynku szybu
7. Restauracje śląskie — m.in. „Śląska Prohibicja”, lokale przy Placu Wyzwolenia, serwujące rolady, kluski, krupnioki
8. Centrum Zimbardo — projekt społeczno-edukacyjny w sercu osiedla
9. Detale architektoniczne — opaski okienne, gzymsy, dekoracyjne portale bram

Najlepszy moment na zdjęcia to poranek lub późne popołudnie, gdy światło wydobywa fakturę czerwonej cegły. W weekendy osiedle bywa zatłoczone — kto woli ciszę, niech wybierze dzień powszedni.

Ciekawostki o Nikiszowcu

• Nazwa „Nikiszowiec” pochodzi od szybu kopalnianego „Nickisch”, nazwanego od inżyniera Nickischa von Rosenegk.
• Nikiszowiec jest jedyną dzielnicą Katowic wpisaną na listę Pomników Historii Prezydenta RP (rozporządzenie z 14 stycznia 2011 r.).
• Bracia Emil i Georg Zillmannowie zaprojektowali równolegle dwie kolonie dla tego samego inwestora: Giszowiec (osiedle-ogród) i Nikiszowiec (zwarte miasto robotnicze).
• Pierwotnie powstało tu około 1 100 mieszkań w dziewięciu kwartałach.
• Nikiszowiec został włączony do Katowic dopiero w 1951 r. — wcześniej należał do gminy Janów.
• Kazimierz Kutz nakręcił tu m.in. „Sól ziemi czarnej” (1969) i „Perłę w koronie” (1971).
• Charakterystyczne łączniki nad ulicami pozwalały mieszkańcom przejść między klatkami w deszcz lub mróz bez schodzenia na zewnątrz.
• Nazwy ulic często nawiązują do rzemiosł: Rymarska, Garbarska, Karbowska.
• Festiwal Industriada gromadzi corocznie kilkadziesiąt tysięcy zwiedzających.
• Nikiszowiec figuruje na liście wstępnej UNESCO Polski.

Firmy w dzielnicy Nikiszowiec