Nikiszowiec

Spacer Nikiszowcem zaczyna się od czegoś, co trudno opisać słowami — od koloru. Cegła klinkierowa, wypalana w wysokiej temperaturze, ma głęboki rdzawo-pomarańczowy ton, który zmienia się w zależności od pory dnia. Rano jest ciepły i miękki. Po południu mocniejszy, niemal czerwony. O zachodzie słońca cały plac Wyzwolenia płonie — i wtedy ten widok zostaje w głowie na długo.

Osiedle leży na wschód od centrum Katowic, w dzielnicy Janów-Nikiszowiec, na rogu ulic Janowskiej i Krawczyka. Z lotu ptaka wygląda jak miniaturowe miasteczko — dziewięć prostokątnych bloków zwanych „familokami” otacza dwa centralne place i kilka mniejszych podwórek. Wszystko mieści się na obszarze niespełna 10 hektarów. Każdy zaułek prowadzi gdzieś, każda brama otwiera się na coś nowego.

I tu pierwsza ciekawostka — Nikiszowiec nie jest skansenem. To wciąż żywe osiedle. Na podwórkach suszy się pranie, w sklepach na parterach kupuje się chleb, w kawiarniach przy placu siedzą mieszkańcy. Turyści chodzą obok ludzi, którzy tu mieszkają od pokoleń. To rzadki widok w Polsce — i jeden z głównych powodów, dla których miejsce robi tak silne wrażenie.

Pomysł na osiedle narodził się z konkretnej potrzeby. Na początku XX wieku kopalnia „Giesche” — dzisiejsza Wieczorek — przeżywała szybki rozwój i potrzebowała rąk do pracy. Górników ściągano z całego Śląska, a często też z Galicji. Trzeba było ich gdzieś osiedlić. Dyrekcja zleciła projekt dwóm kuzynom z Charlottenburga, dzielnicy Berlina — Emilowi i Georgowi Zillmannom.

Bracia mieli już doświadczenie. Wcześniej zaprojektowali pobliski Giszowiec — osiedle-ogród inspirowane angielską koncepcją garden city. Ale dla Nikiszowca przyjęli zupełnie inną filozofię. Zwarte, miejskie kwartały zamiast otwartych ogrodów. Czterokondygnacyjne bloki zamiast jednopiętrowych domów. Cegła klinkierowa zamiast tynku. Inspiracja — średniowieczne miasteczka niemieckie i hiszpańskie patia, te same które potem natchnęły wielu architektów Bauhausu.

Budowa ruszyła w 1908 r. Pierwsze familoki oddano do użytku już w 1911. Cały kompleks wykończono dopiero w 1918, tuż przed końcem I wojny światowej i dwa lata przed wybuchem powstań śląskich. W mieszkaniach — od 30 do 60 m², z osobnymi pomieszczeniami dla rodzin wielodzietnych. Kuchnie z piecem na węgiel. WC na korytarzu — kanalizacja indywidualna pojawiła się dopiero po II wojnie.

Nikiszowiec od początku był pomyślany całościowo. Nie tylko mieszkania, ale i sklepy w przyziemiach, pralnie, suszarnie, piece chlebowe na podwórkach, własna szkoła i kościół. Dzieciom nie brakowało miejsca do zabawy, dorosłym do spotkań. Ten model „miasta w mieście” wyprzedził podobne koncepcje w innych krajach o dobre dwadzieścia lat.

Patrząc z bliska, łatwo dostrzec szczegóły, które gdzie indziej dziś już się nie zdarzają. Każdy familok ma na narożniku wykusz — okrągły lub prostokątny występ, który Ślązacy nazywają potocznie „balkonem”, choć technicznie to coś innego. Wykusze pełnią dwie funkcje: dają więcej światła w narożnym pokoju i ożywiają monotonię ceglanego muru.

Cegła klinkierowa, którą zastosowali Zillmannowie, nie jest przypadkiem. Wypalana w temperaturze powyżej 1100°C, jest twarda, prawie wodoodporna i niemal niezniszczalna. Po stu latach większość ścian Nikiszowca wygląda jak nowa — bez tynku, bez malowania, bez konserwacji. Mur sam się broni. To jeden z powodów, dla których osiedle przetrwało w tak dobrym stanie, choć przez kilka dekad było mocno zaniedbane.

Układ urbanistyczny też zasługuje na uwagę. Bloki połączone są mostkami nad ulicami — tak żeby mieszkańcy mogli przejść z jednego do drugiego, nie wychodząc na zewnątrz w deszcz. Bramy w przyziemiach prowadzą do pasaży, pasaże do podwórek, podwórka łączą się ze sobą. Można obejść całe osiedle, prawie nie widząc samochodu. To projektowanie dla pieszych — sto lat przed modnymi dziś hasłami o „walkable cities”.

Każdy detal dopracowany — kute kraty w oknach piwnicznych, drewniane drzwi z mosiężnymi okuciami, cegły układane w geometryczne wzory wokół wejść. W żadnym innym osiedlu robotniczym w Europie nie zachowała się taka kompletność. Stąd też filmowcy tak chętnie tu wracają.

W centrum osiedla stoi to, co od razu rzuca się w oczy z każdego punktu Nikiszowca — kościół św. Anny. Bryła neobarokowa, masywna, z dwiema wieżami i dachem krytym czerwoną dachówką. Wzniesiony w latach 1914-1927 z przerwami spowodowanymi I wojną. W środku — ołtarz główny z 1925 r., organy firmy Berschdorf, polichromia z lat 30. XX w. i charakterystyczna kaplica z obrazami Matki Boskiej Częstochowskiej.

Kościół był od początku częścią projektu Zillmannów, ale jego budowę dokończyło już polskie miasto Katowice po 1922 r. Stoi na sztucznym wzniesieniu — fundamenty oparto na zasypanym hałdą terenie kopalnianym, dlatego z każdej strony do wejścia trzeba pokonać kilka stopni. Z platformy przed wejściem rozciąga się najlepszy widok na cały plac Wyzwolenia. To miejsce, gdzie warto zatrzymać się na minutę i zrobić zdjęcie panoramy.

Wnętrze jest skromniejsze niż sugeruje fasada — biała sztukateria, drewniane ławki, nawa o akustyce zaprojektowanej z myślą o organach. Tu odbywają się koncerty muzyki sakralnej, a w okresie wielkanocnym i bożonarodzeniowym śląskie kolędy w wykonaniu lokalnych chórów. Wstęp wolny, ale kościół czynny tylko podczas mszy i okazjonalnych otwarć — najlepiej sprawdzić rozkład na stronie parafii.

Nikiszowiec ma swoje miejsce w polskiej kinematografii — i to nie przypadkowe. Kazimierz Kutz, urodzony w pobliskich Szopienicach, kręcił tu większość swoich „śląskich” filmów. Najpierw „Sól ziemi czarnej” w 1969 r., opowieść o III powstaniu śląskim. Potem „Perła w koronie” (1972) i „Paciorki jednego różańca” (1980). Każdy z nich to portret śląskiej rodziny, śląskiego losu, śląskiej cegły. Ten sam plac, te same bramy, te same okna — tylko z innej epoki.

Film „Angelus” Lecha Majewskiego z 2000 r. też tu powstał — to surrealistyczna opowieść o malarzu prymitywiście Teofilu Ociepce. Zdjęcia robiono głównie na placu Wyzwolenia i w bramach przy ulicy Rymarskiej. W ostatnich latach Nikiszowiec pojawił się też w „Drogówce” Smarzowskiego, a regularnie — w teledyskach śląskich zespołów i serialach kryminalnych szukających „prawdziwego” tła.

Mieszkańcy podchodzą do filmowców różnie. Starsi narzekają na kable i blokowane bramy. Młodsi cieszą się, że osiedle żyje. A turyści, którzy widzieli „Sól ziemi czarnej”, po przyjeździe szukają konkretnych miejsc — bramy, w której rozegrała się scena śmierci powstańca, czy okna, w którym stała główna bohaterka. Kilka tablic informacyjnych ułatwia zadanie, ale i tak — najwięcej znajduje się przez przypadek, podczas zwykłego błądzenia po podwórkach.

14 stycznia 2011 r. Nikiszowiec został wpisany na listę pomników historii Polski rozporządzeniem prezydenta Bronisława Komorowskiego. To najwyższa kategoria ochrony zabytków w polskim prawie — wcześniej do listy trafiały głównie pojedyncze obiekty: zamki, katedry, ratusze. Nikiszowiec to jedno z nielicznych całych osiedli w tej grupie i pierwsze osiedle robotnicze.

Wpis nie był od razu — poprzedziła go długa kampania społeczna i samorządowa. Już w 1978 r. osiedle trafiło do rejestru zabytków, ale realna ochrona ruszyła dopiero w latach 90., gdy kopalnia Wieczorek zaczęła ograniczać działalność i Nikiszowiec stracił podstawę ekonomiczną. Część mieszkań stała pusta. Cegła zaczęła się sypać w niektórych podwórkach. Na chwilę wydawało się, że osiedle podzieli los wielu zapomnianych dzielnic robotniczych w innych europejskich miastach.

Ratunkiem był projekt rewitalizacji finansowany z funduszy unijnych. Między 2007 a 2013 r. odnowiono fasady, wymieniono okna na stylizowane drewniane, uporządkowano podwórka i otwarto Muzeum Historii Katowic — Oddział Nikiszowiec, mieszczące się w zabytkowej pralni przy placu Wyzwolenia 18. Muzeum opowiada o codziennym życiu robotniczej rodziny początku XX w. — w oryginalnych pomieszczeniach, z rekonstrukcją mieszkania, kuchnią z piecem i osobistymi przedmiotami przekazanymi przez mieszkańców.

Dziś Nikiszowiec to obowiązkowy punkt na mapie Katowic. UNESCO go wprawdzie nie wpisało, mimo wieloletnich starań — ale wartości zabytkowej nikt już nie kwestionuje. A jeśli wpis kiedyś nastąpi, trzeba będzie postawić nowe tablice.

Nikiszowiec dziś mieszka około 3000 osób. To mieszanka rodzin starszych, które tu wychowały się jeszcze w czasach kopalni, i nowych — często artystów, freelancerów, ludzi z branż kreatywnych, którzy znaleźli tu klimat trudny do podrobienia gdziekolwiek indziej. Czynsze były długo niskie, dziś rosną — mieszkanie 50 m² to już 2500-3500 zł miesięcznie, w zależności od remontu. To dwa razy więcej niż dekadę temu, ale wciąż mniej niż w Śródmieściu.

Na parterach familoków wciąż działa kilka rodzinnych sklepików — piekarnia, mięsny, warzywniak. Po południu dzieci grają w piłkę na boisku przy ul. Janowskiej. W kawiarniach przy placu Wyzwolenia siedzą obok siebie babcie z Nikisza i fotografowie z Warszawy. Wieczorem osiedle cichnie — większość ruchu turystycznego kończy się około 18:00.

Społeczność lokalna jest aktywna — działa tu Stowarzyszenie Razem dla Nikiszowca, organizujące rocznie kilka eventów: Jarmark na Nikiszu (wielkanocny w marcu/kwietniu i bożonarodzeniowy w grudniu), Industriadę (pierwszy weekend czerwca, część szlaku zabytków techniki), letnie kino plenerowe na placu Wyzwolenia. W eventowe dni przez osiedle przewija się i 20 tysięcy ludzi. Wtedy dojazd to wyzwanie, ale klimat — nie do podrobienia.

Nikiszowiec leży około 5 km na wschód od centrum Katowic. Najlepiej dojechać tramwajem nr 16 z dworca PKP — wysiada się na przystanku „Janów Pętla”, a stamtąd 5 minut spacerem ulicą Krawczyka. Czas przejazdu z centrum to około 25 minut. W dni eventów uruchamiane są dodatkowe kursy. Samochodem — wjazd przez al. Roździeńskiego i ul. Krawczyka.

Parking bezpłatny, ale ograniczony do około 80 miejsc na nieutwardzonym placu przy ul. Krawczyka. W Jarmarki na Nikiszu i Industriadę zwykle zajęty już do południa, lepiej dojechać komunikacją miejską albo zostawić auto przy stadionie GKS Katowice i dojść pieszo (15 minut) lub wynająć rower miejski.

Wstęp na samo osiedle jest bezpłatny i całodobowy — to żywa dzielnica, nie skansen, więc nie ma bramek ani biletów. Muzeum Historii Katowic na placu Wyzwolenia 18 jest płatne (10 zł normalny, 5 zł ulgowy, dzieci do 7 lat za darmo). Otwarte wt-nd 10:00-17:00, w poniedziałki nieczynne. W każdy ostatni czwartek miesiąca wstęp wolny.

Z gastronomii — kilka miejsc cieszy się dobrą opinią. Café Byfyj przy placu Wyzwolenia 7 — śląska kuchnia w nowoczesnym wydaniu, kawa palona na miejscu. Śląskie Niebo przy ul. Rymarskiej 4 — tradycyjne dania w solidnych porcjach, klimat tradycyjnej karczmy. Pączki Niko w bramie przy placu Wyzwolenia 13 — kolejki w sobotnie poranki. Trzy kawiarnie i dwie restauracje to maksimum, co osiedle „znosi” — brak miejsca dla większej infrastruktury jest celowy, by nie zniszczyć charakteru.

Toalety publiczne — przy Muzeum oraz na placu Wyzwolenia (w sezonie wiosenno-letnim). Bankomatu na osiedlu nie ma — najbliższy 600 m dalej, na ul. Szopienickiej.

Nikiszowiec wygląda dobrze cały rok, ale każda pora ma swój charakter. Wiosna — najlepsze światło, kwitnące podwórka, mało turystów do końca kwietnia. Lato — najwięcej eventów, ale też największe tłumy w weekendy. Wczesna jesień — to nasz typ. Liście na nielicznych drzewach robią kontrast z rdzawą cegłą, powietrze jest chłodne, ale słońce jeszcze ciepłe, kolejki krótkie. Zima — zaskakująco dobra, zwłaszcza po pierwszym śniegu, gdy biele i ciepły pomarańcz cegły tworzą widok, jakiego nigdzie indziej nie zobaczycie.

Najgorsze dni to weekendy z eventami — wtedy spacer to przepychanie się przez ścisk. Najlepsze to wczesnoporanne wtorki i środy poza sezonem. Ale jeśli chcecie poczuć ducha miejsca w pełnej krasie — przyjedźcie na sobotni Jarmark na Nikiszu w grudniu. Cegła, glühwein, kolędy z chóru ze św. Anny. To jest właśnie to.