Dzielnica Dąb

O dzielnicy

Dąb (jednostka pomocnicza miasta Katowice) leży w północno-zachodniej części miasta, między Wełnowcem-Józefowcem od północy, Załężem od południa, granicą z Chorzowem na zachodzie oraz Śródmieściem na wschodzie. To dzielnica o niezwykłej historii — przed 1865 r., gdy Katowice otrzymały prawa miejskie, Dąb był większy, ludniejszy i znaczniejszy od sąsiedniej osady, która dziś jest stolicą województwa. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1299 r., gdzie zanotowano ją jako Dambo.

Dziś Dąb mieszka około 6–9 tysięcy osób i jest dzielnicą o wyraźnie dwojakim charakterze: z jednej strony — stara, przedwojenna zabudowa robotnicza związana z dawną kopalnią „Kleofas”, z drugiej — nowoczesny pas usługowo-handlowy wokół Silesia City Center, otwartego w 2005 r. na terenach zlikwidowanej kopalni.

Położenie i charakterystyka

Dąb leży w północno-zachodniej części Katowic, na pograniczu z Chorzowem. Od północy graniczy z Wełnowcem-Józefowcem, od zachodu — z miastem Chorzów (granica administracyjna miast biegnie wzdłuż dawnych terenów pokopalnianych), od południa — z Załężem, a od wschodu — ze Śródmieściem. Główną osią dzielnicy jest ul. Chorzowska, czyli droga krajowa DK79, łącząca centrum Katowic ze Stadionem Śląskim i Chorzowem.

Geograficznie dzielnica leży na Wyżynie Katowickiej, na terenie silnie przekształconym przez ponad dwa wieki działalności górniczej. Część terenów po likwidacji kopalni „Kleofas” przeszła rekultywację — powstały tam parkingi, drogi dojazdowe i rozległy kompleks handlowo-rozrywkowy.

Charakter dzielnicy jest niejednorodny i można w niej wyróżnić kilka stref:

• Stary Dąb — historyczne jądro wsi z XIX-wieczną zabudową wokół kościoła parafialnego, kameralne uliczki przy ul. Dębowej i ul. Brackiej
• Kolonie robotnicze — zwarte zespoły familoków i domów wielorodzinnych z XIX i początku XX w. związane z kopalnią „Kleofas”
• Pas Chorzowska — nowoczesny korytarz usługowo-biurowy wzdłuż DK79, zdominowany przez Silesia City Center i powiązane inwestycje komercyjne
• Tereny pokopalniane — częściowo zrewitalizowane, częściowo wciąż czekające na zagospodarowanie

Łączna powierzchnia dzielnicy to około 3 km², a liczba mieszkańców — w zależności od źródła — szacowana jest na 6–9 tys. osób. To jedna z mniejszych jednostek pomocniczych Katowic pod względem ludności, ale o ogromnym znaczeniu funkcjonalnym dla całego miasta.

Historia — Dąb starszy od Katowic

Pierwsza wzmianka o Dębie pochodzi z 1299 r., gdy w dokumencie zapisano go jako Dambo. Nazwa wsi wywodzi się od drzewa: dębu, który był w średniowieczu częstym elementem topograficznym wyznaczającym osiedla. Przez kilkaset lat Dąb był rolniczą wsią leżącą w obrębie księstwa cieszyńskiego, później bytomskiego.

Najbardziej zaskakującym faktem z historii dzielnicy jest to, że do 1865 r. Dąb był znaczniejszą miejscowością niż sąsiednie Katowice. Miał starszą metrykę, większą populację, własną parafię katolicką oraz — co najważniejsze — od końca XVIII w. funkcjonowała tu jedna z najstarszych kopalń węgla kamiennego na Górnym Śląsku. Parafia w Dębie obejmowała swoim zasięgiem także rolniczą wówczas osadę Katowice, która stanowiła zaledwie filię.

Sytuacja odwróciła się w drugiej połowie XIX w. wraz z rozwojem przemysłu hutniczego w Katowicach. W 1865 r. Katowice otrzymały prawa miejskie i zaczęły szybko rosnąć, podczas gdy Dąb pozostawał typową gminą wiejską z dominującą funkcją górniczą. W 1924 r., w ramach reformy administracyjnej po przyłączeniu Górnego Śląska do Polski, znaczna część Dębia została włączona do Katowic. Pozostałą część — tzw. Stary Dąb — przyłączono dopiero w 1951 r.

Cały XX w. upłynął w Dębie pod znakiem górnictwa. Kopalnia „Kleofas” była jednym z większych zakładów regionu, a wokół niej powstały kolonie robotnicze, szkoły i punkty handlowe — typowy ekosystem śląskiej dzielnicy górniczej. Dopiero zamknięcie kopalni w latach 90. XX w. otworzyło rozdział współczesny: rewitalizację terenów pogórniczych i otwarcie Silesia City Center w 2005 r.

KWK „Kleofas” — przemysłowe dziedzictwo

Z Dębiem nierozerwalnie związana jest historia Kopalni Węgla Kamiennego „Kleofas” — jednego z najstarszych zakładów wydobywczych Górnego Śląska. Początki kopalni sięgają końca XVIII w., gdy na terenie ówczesnej wsi Dąb rozpoczęto wydobycie węgla kamiennego metodami płytkimi. Z czasem zakład rozrastał się, łączył z sąsiednimi polami górniczymi i przekształcał wraz ze zmieniającą się technologią.

W XIX w. kopalnia funkcjonowała pod różnymi nazwami i właścicielami związanymi z pruskim przemysłem górniczym. Po włączeniu Górnego Śląska do Polski w 1922 r. zakład otrzymał nazwę „Kleofas” — od imienia jednego z apostołów. Wokół kopalni powstała charakterystyczna kolonia robotnicza Dąb-Kolonia, której fragmenty zachowały się do dziś.

W okresie PRL „Kleofas” był jedną z większych kopalń aglomeracji i zatrudniał tysiące pracowników. Restrukturyzacja górnictwa w latach 90. XX w. położyła kres działalności zakładu — kopalnię zlikwidowano w drugiej połowie lat 90., a tereny powierzchniowe rozpoczęły długi proces rekultywacji.

Pamiątki po „Kleofasie” wciąż są obecne w przestrzeni dzielnicy:

• Zachowane budynki dawnej cechowni i administracji, niektóre objęte ochroną konserwatorską
• Kolonia familoków przy ul. Brackiej i okolicach — zabudowa robotnicza z czerwonej cegły
• Nazwy ulic i miejsc nawiązujące do historii górniczej

Dla starszych mieszkańców Dębia „Kleofas” pozostaje istotnym punktem odniesienia — to przy nim pracowali ojcowie i dziadkowie, to wokół niego organizowało się życie społeczne dzielnicy przez prawie dwa stulecia.

Silesia City Center i rewitalizacja

Najbardziej rozpoznawalnym obiektem współczesnego Dębia jest Silesia City Center, otwarte w 2005 r. centrum handlowo-rozrywkowe zlokalizowane na terenach dawnej kopalni „Kleofas”. Inwestycja stała się modelowym przykładem rewitalizacji terenów pogórniczych w Polsce — z hałdy i nieczynnego zakładu wydobywczego powstał nowoczesny kompleks o powierzchni handlowej kilkudziesięciu tysięcy metrów kwadratowych.

Silesia City Center to dziś:

• Ponad 250 sklepów, butików i punktów usługowych wszystkich segmentów cenowych
• Multipleks kinowy oferujący kilkanaście sal projekcyjnych
• Liczne restauracje, kawiarnie, food court i strefa rozrywki
• Wielopoziomowe parkingi (kilka tysięcy miejsc) — bardzo istotne w warunkach katowickich
• Strefa biurowa i hotelowa rozbudowywana w kolejnych etapach
• Przystanki autobusowe ZTM bezpośrednio przy galerii

Architektura kompleksu nawiązuje miejscami do historii górniczej — zachowano fragmenty oryginalnej zabudowy kopalnianej, a na elewacjach wykorzystano motywy industrialne. To jeden z nielicznych projektów handlowych w Polsce, który nie zignorował genius loci.

Wokół samej galerii — w ostatniej dekadzie — powstał cały nowy kwartał miejski: bloki mieszkalne, biurowce, sieć dróg dojazdowych i ciągów pieszych. Dzielnica, która jeszcze 30 lat temu kojarzyła się głównie z dymem z kopalni, dziś jest jedną z najszybciej rozwijających się komercyjnie części Katowic. Silesia City Center przyciąga klientów z całego województwa — w weekendy parking bywa pełny już przed południem i w warunkach śląskiej zimy galeria pełni rolę miejsca spotkań mieszkańców okolicznych dzielnic.

Tereny zielone i Park Śląski w sąsiedztwie

Choć Dąb nie ma w swoich granicach administracyjnych wielkiego parku miejskiego, jego mieszkańcy mają wyjątkowy komfort — w bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się Park Śląski, jeden z największych parków miejskich w Europie. Park leży formalnie na terenie Chorzowa, ale dla mieszkańców Dębia jest praktycznie sąsiedzkim ogrodem — dojście pieszo zajmuje kilka–kilkanaście minut, a dojazd tramwajem ul. Chorzowską jeszcze mniej.

Park Śląski (dawny Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku) ma powierzchnię około 620 ha i oferuje:

• Stadion Śląski — narodowy obiekt piłkarski i lekkoatletyczny, miejsce kluczowych meczów reprezentacji Polski
• Śląski Ogród Zoologiczny — jeden ze starszych ogrodów zoologicznych w Polsce
• Planetarium Śląskie — zabytkowy obiekt astronomiczny z lat 50.
• Górnośląski Park Etnograficzny (Skansen) — kolekcja drewnianej architektury wiejskiej Górnego Śląska
• Kolejka linowa „Elka”, Wesołe Miasteczko, hala wystaw Kapelusz
• Kilkadziesiąt kilometrów ścieżek spacerowych, rowerowych i biegowych
• Stawy, plaże, place zabaw, korty tenisowe, lodowisko

W samym Dębiu zielenie ograniczają się do skwerów osiedlowych i zieleni przyulicznej. W ostatnich latach prowadzona jest rekultywacja części terenów pokopalnianych. Bliskość Parku Śląskiego stanowi jeden z głównych atutów mieszkaniowych Dębia — to możliwość wyjścia na spacer do tak dużego założenia parkowego bez wsiadania w samochód.

Komunikacja

Dąb ma jedno z najlepszych skomunikowań w Katowicach — co wynika z jego położenia na głównej osi tramwajowo-drogowej łączącej centrum miasta z Chorzowem i Stadionem Śląskim.

Tramwaje

Wzdłuż ul. Chorzowskiej (DK79) biegnie jedna z najbardziej obciążonych linii tramwajowych aglomeracji. Przez Dąb przejeżdżają linie:

• Linia 6 — Katowice ↔ Bytom
• Linia 11 — Katowice ↔ Chorzów / Świętochłowice
• Linia 17 — relacja w stronę Stadionu Śląskiego

Częstotliwość kursowania w godzinach szczytu wynosi kilka minut, a czas dojazdu z Dębia do centrum Katowic to około 8–10 minut. Tramwaj zatrzymuje się m.in. przy Silesia City Center.

Autobusy

Przez dzielnicę przebiega kilka linii autobusowych ZTM (Zarząd Transportu Metropolitalnego), zarówno miejskich, jak i metropolitalnych łączących Katowice z Chorzowem, Bytomiem i Rudą Śląską. Centralnym węzłem przesiadkowym są przystanki przy Silesia City Center.

Drogi

Główną arterią dzielnicy jest ul. Chorzowska (DK79), łącząca Katowice z Chorzowem. Stanowi ona zarazem największe wyzwanie komunikacyjne dzielnicy: w godzinach szczytu i przed weekendowymi meczami na Stadionie Śląskim potrafi być silnie zatłoczona. Istotne jest także bliskie połączenie z Drogową Trasą Średnicową (DTŚ) oraz z autostradą A4.

Główne ulice w dzielnicy

Sieć drogowa Dębia jest stosunkowo prosta — zdominowana przez jedną główną arterię, od której odchodzą boczne uliczki o zróżnicowanym charakterze: od kameralnych uliczek Starego Dębia po techniczne dojazdy do galerii handlowej. Najważniejsze ulice dzielnicy to:

• ul. Chorzowska (DK79) — główna oś dzielnicy, droga krajowa łącząca centrum Katowic z Chorzowem i Stadionem Śląskim, jednocześnie korytarz tramwajowy
• ul. Bracka — historyczna ulica w sercu Starego Dębia, z zachowaną zabudową kolonii robotniczej, atmosferyczna, kameralna
• ul. Dębowa — ulica nazwą nawiązująca do nazwy dzielnicy, w okolicy starszej zabudowy mieszkaniowej
• ul. Johna Baildona — patron to szkocki inżynier i przemysłowiec działający w XIX-wiecznej Polsce, pionier hutnictwa na Śląsku
• ul. Lajosa Kossutha — patron to przywódca węgierskiej Wiosny Ludów, pamiątka międzynarodowych powiązań robotniczego Górnego Śląska
• ul. Złota — boczna ulica łącząca rejony mieszkaniowe
• ul. Bocheńskiego — droga obsługująca rejon wschodni dzielnicy, z dojazdem do strefy gospodarczej
• ul. Konduktorska, ul. Wiśniowa, ul. Agnieszki — sieć uliczek lokalnych w obrębie kolonii robotniczych

Charakterystyczne jest, że nazwy ulic w Dębiu w dużej mierze odzwierciedlają historię przemysłową dzielnicy — patroni związani z górnictwem, hutnictwem i ruchem robotniczym XIX w. Kilka ulic upamiętnia także drzewa i rośliny — to typowy element starszych części Katowic.

W godzinach szczytu największe natężenie ruchu występuje na ul. Chorzowskiej oraz w bezpośrednim otoczeniu Silesia City Center — w weekendy parkingi galerii są pełne, a kolejki samochodów potrafią się tworzyć już przed wjazdami na teren obiektu.

Co warto zobaczyć

Dąb to dzielnica, w której turysta nie znajdzie wielkich zabytków sakralnych ani znanych zamków, ale za to oferuje kilka bardzo ciekawych punktów łączących historię przemysłową, architekturę robotniczą i współczesną urbanistykę. Lista atrakcji wartych odwiedzenia:

1. Silesia City Center — galeria handlowa wybudowana na terenach dawnej kopalni „Kleofas”, modelowy przykład rewitalizacji terenów pogórniczych w Polsce
2. Kolonia robotnicza Dąb-Kolonia — zachowane zespoły familoków i domów wielorodzinnych z czerwonej cegły, charakterystyczne dla XIX-wiecznej zabudowy górniczej Górnego Śląska
3. Historyczne ulice Starego Dębia — okolice ul. Brackiej i ul. Dębowej, z resztkami pierwotnej zabudowy wsi sprzed jej włączenia do Katowic
4. Pozostałości infrastruktury kopalni „Kleofas” — zachowane obiekty administracyjne i techniczne częściowo wkomponowane w nowoczesny krajobraz miejski
5. Park Śląski (w bezpośrednim sąsiedztwie) — z jednym z największych parków miejskich Europy, Stadionem Śląskim, ZOO i Skansenem (formalnie Chorzów, ale praktycznie sąsiad Dębia)
6. Pas ul. Chorzowskiej — sama trasa tramwajowo-drogowa stanowi ciekawą lekcję urbanistyki: od XIX-wiecznych kamienic, przez modernistyczne biurowce, po szklane galerie XXI w.

Dla miłośników historii przemysłowej Dąb jest jedną z bardziej wdzięcznych dzielnic Katowic — można tu zobaczyć w jednym miejscu, jak Górny Śląsk przeszedł drogę od kopalni do galerii handlowej.

Ciekawostki o Dębiu

• Pierwsza wzmianka o Dębiu pochodzi z 1299 r. — nazwa zapisana jako Dambo. To czyni dzielnicę jedną z najstarszych udokumentowanych miejscowości na obszarze dzisiejszych Katowic.
• Do 1865 r., gdy Katowice otrzymały prawa miejskie, Dąb był większy, ludniejszy i znaczniejszy niż wieś Katowice. Parafia katolicka w Dębiu obejmowała wówczas także obszar przyszłego miasta.
• Kopalnia „Kleofas” działała w Dębiu przez około dwa stulecia — to jeden z najdłużej funkcjonujących zakładów wydobywczych na Górnym Śląsku.
• Silesia City Center, otwarte w 2005 r., powstało na terenach pokopalnianych — to jeden z największych projektów rewitalizacji terenów poprzemysłowych w Polsce.
• Patronem jednej z ulic Dębia jest Lajos Kossuth — przywódca węgierskiej Wiosny Ludów (1848–1849); to nawiązanie do robotniczej, międzynarodowej tożsamości dzielnicy.
• Patronem innej ulicy jest John Baildon — szkocki inżynier z przełomu XVIII i XIX w., uznawany za jednego z pionierów nowoczesnego hutnictwa na Górnym Śląsku.
• Tramwaje przez Dąb jeżdżą od końca XIX w. — linia łącząca Katowice z Chorzowem należy do najstarszych w aglomeracji.
• Granica miasta między Katowicami a Chorzowem biegnie częściowo wzdłuż dawnych terenów górniczych — z okien Silesia City Center widać już dachy chorzowskich kamienic.
• Familoki przy ul. Brackiej zachowały oryginalną czerwoną cegłę — niektóre budynki nigdy nie zostały otynkowane, co czyni je bardzo fotogenicznym fragmentem starej zabudowy robotniczej.
• Mimo że Dąb leży „obok” Stadionu Śląskiego, sam stadion znajduje się formalnie w Chorzowie — granica administracyjna przecina park kilkaset metrów od trybun.

Firmy w dzielnicy Dąb