Dzielnica Koszutka

O dzielnicy

Koszutka stanowi jednostkę pomocniczą nr 7 i jest jedną z najmniejszych powierzchniowo, ale jednocześnie najbardziej rozpoznawalnych dzielnic Katowic. Liczy około 12–14 tysięcy mieszkańców i zajmuje obszar bezpośrednio na północ od Rynku, oddzielony od Śródmieścia jedynie szerokim pasem alei W. Korfantego oraz dawną linią kolejową. To właśnie tu, na pograniczu Koszutki i Śródmieścia, stoi Spodek — najsłynniejsza hala widowiskowo-sportowa w Polsce — a także cały kompleks Strefy Kultury: Muzeum Śląskie, gmach Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia oraz Międzynarodowe Centrum Kongresowe.

Charakter dzielnicy wyznaczyły dwa procesy. Pierwszym była powojenna odbudowa i tzw. wielka pierzeja socrealistyczna wzdłuż al. W. Korfantego — szerokiej, paradnej arterii z monumentalnymi blokami z lat 50. Drugim — likwidacja w 1999 r. kopalni „Katowice” i kilkunastoletni projekt zagospodarowania jej terenów, dzięki któremu Koszutka zyskała ogromną przestrzeń kultury i kongresów. Dziś dzielnica łączy klimat starej, „pracowniczej” Koszutki z nową, reprezentacyjną twarzą Katowic, którą odwiedzają turyści z całego świata.

Położenie i charakterystyka

Koszutka leży w centrum Katowic, bezpośrednio na północ od Śródmieścia. Od południa graniczy z Śródmieściem (granicę wyznaczają tory kolejowe i al. W. Roździeńskiego), od zachodu — z Wełnowcem-Józefowcem, od północy — z Bogucicami, a od wschodu — z Zawodziem oraz częścią terenów byłej kopalni „Katowice”, dziś przekształconych w Strefę Kultury.

Dzielnica zajmuje powierzchnię około 2,3 km², co czyni ją jedną z mniejszych jednostek pomocniczych miasta. Mimo to gęstość zaludnienia jest wysoka — w blokowej zabudowie wzdłuż al. W. Korfantego i ul. Sokolskiej mieszka kilkanaście tysięcy osób. Centralne położenie sprawia, że spacerem do katowickiego Rynku idzie się stąd kilkanaście minut, a do dworca kolejowego Katowice Główne — około 10 minut piechotą.

Charakter dzielnicy jest niejednorodny:

• Pierzeja socrealistyczna wzdłuż al. W. Korfantego — monumentalne bloki z lat 50., z usługami w parterach
• Kwartał wokół Ronda Gen. Jerzego Ziętka — z Pomnikiem Powstańców Śląskich, węzłem komunikacyjnym i zabudową lat 60.–70.
• Strefa Kultury — postindustrialne tereny pokopalniane, dziś zabudowane Muzeum Śląskim, NOSPR-em i MCK
• Część północna — kameralna zabudowa mieszkaniowa, kamienice, mniejsze bloki
• Nowsze inwestycje — m.in. kompleks biurowy Silesia Star oraz apartamentowce powstałe po 2010 r.

Geograficznie Koszutka leży na Wyżynie Katowickiej, na średniej wysokości około 270 m n.p.m. Tereny są w większości płaskie, co ułatwiało zarówno dawną eksploatację górniczą, jak i obecne projekty urbanistyczne dużej skali.

Spodek — symbol Katowic

Na granicy Koszutki i Śródmieścia, przy al. W. Korfantego 35, stoi obiekt, który stał się graficznym symbolem Katowic — Spodek. Hala widowiskowo-sportowa otwarta 8 maja 1971 r. jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych konstrukcji powojennej architektury w Polsce.

Projekt opracowali architekci Maciej Gintowt i Maciej Krasiński, a konstrukcję — zespół inżyniera Wacława Zalewskiego. Bryła obiektu — przypominająca odwrócony spodek lub UFO — to nie tylko forma artystyczna; konstrukcja oparta jest na nowatorskim systemie cięgien stalowych, który pozwolił przekryć ogromną przestrzeń bez wewnętrznych podpór. W chwili powstania było to rozwiązanie pionierskie w skali światowej.

Spodek mieści 11 500 widzów w trybie sportowym i nawet ponad 14 000 podczas koncertów. Przez kilkadziesiąt lat odbyły się tu największe imprezy regionu i kraju:

• Mistrzostwa Świata w Siatkówce Mężczyzn 2014 — finał turnieju
• EuroBasket 2009 oraz inne turnieje koszykówki
• Finały Intel Extreme Masters — od 2013 r. coroczna prestiżowa impreza e-sportowa
• Festiwal Tauron Nowa Muzyka (częściowo)
• Setki koncertów światowych gwiazd — od Metalliki, przez Stinga, po polskich wykonawców

W latach 2009–2011 Spodek przeszedł gruntowną modernizację — wymieniono pokrycie dachu, dostosowano wnętrza do standardów UEFA i FIBA, dobudowano centrum konferencyjne. Obok Spodka, już po stronie Strefy Kultury, w 2015 r. stanęło Międzynarodowe Centrum Kongresowe, które tworzy z nim funkcjonalną parę.

Strefa Kultury

Na wschód od Spodka, na terenach byłej kopalni „Katowice”, znajduje się jedno z największych przedsięwzięć urbanistycznych XXI w. w Polsce — Strefa Kultury. To kompleks trzech sztandarowych instytucji kultury i kongresów, który powstał w latach 2014–2015 na obszarze ponad 20 ha.

Muzeum Śląskie

Otwarte 26 czerwca 2015 r. w nowej siedzibie wybudowanej w częściowo zachowanych obiektach pokopalnianych. Charakterystycznym elementem jest szklana wieża wystawowa oraz wieża wyciągowa szybu „Warszawa II” — zaadaptowane na taras widokowy. Większość ekspozycji znajduje się pod ziemią, na głębokości do 14 m. Projekt opracowała austriacka pracownia Riegler Riewe Architekten. Zbiory obejmują m.in. Galerię Malarstwa Polskiego, kolekcję sztuki sakralnej, Galerię Plastyki Nieprofesjonalnej oraz wystawy o historii Górnego Śląska.

NOSPR — gmach Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia

Otwarty 1 października 2014 r. według projektu Tomasza Koniora. Jedna z najlepszych akustycznie sal koncertowych w Europie — projekt akustyczny opracował Yasuhisa Toyota, autor m.in. sal w Walt Disney Concert Hall w Los Angeles. Główna sala mieści 1800 widzów, sala kameralna — 300. NOSPR pełni rolę narodowej instytucji muzycznej, gospodarzem są m.in. festiwal Katowice JazzArt oraz koncerty z udziałem światowych dyrygentów.

Międzynarodowe Centrum Kongresowe

Otwarte w 2015 r., według projektu pracowni JEMS Architekci. Charakterystycznym elementem jest „zielony dach” w formie wąwozu — przejście dla pieszych przecina cały budynek na dwie części, łącząc Spodek z Muzeum Śląskim. Sala główna mieści 8000 osób; obiekt przyjmuje wielkie kongresy biznesowe (Europejski Kongres Gospodarczy, Światowe Forum Miejskie WUF11 w 2022 r.) oraz koncerty.

Strefa Kultury powstała na terenach kopalni „Katowice”, działającej w l. 1823–1999 (pierwotnie jako „Ferdinand”, od 1936 r. „Katowice”). Po likwidacji większość zabudowy rozebrano, ale kluczowe obiekty zaadaptowano. Cały kompleks w 2014 r. otrzymał nagrodę Polskiej Nagrody Krajobrazowej.

Pomnik Powstańców Śląskich i Rondo Ziętka

Sercem komunikacyjnym Koszutki jest Rondo Gen. Jerzego Ziętka — duże skrzyżowanie u zbiegu al. W. Korfantego, ul. Chorzowskiej, ul. Sokolskiej i al. W. Roździeńskiego. To jeden z najważniejszych węzłów drogowych całego centrum Katowic.

W centralnej części ronda stoi Pomnik Powstańców Śląskich — odsłonięty 1 września 1967 r. w 45. rocznicę przyłączenia Górnego Śląska do Polski. Autorem rzeźbiarskim jest Gustaw Zemła, a architektonicznym — Wojciech Zabłocki. Pomnik składa się z trzech wysokich, betonowych pylonów (każdy o wysokości 26 m), symbolizujących trzy powstania śląskie z lat 1919, 1920 i 1921. Na pylonach umieszczono płaskorzeźby przedstawiające sceny walk powstańczych.

To jeden z najważniejszych pomników na Górnym Śląsku — miejsce uroczystości państwowych, składania wieńców 3 maja i 11 listopada, a także jeden z najczęściej fotografowanych obiektów Katowic. Patron ronda — Jerzy Ziętek (1901–1985) — był wieloletnim wojewodą śląskim oraz inicjatorem wielu inwestycji w regionie, w tym Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku.

Niedaleko ronda, w parterze biurowca, znajduje się również „Rondo Sztuki” — galeria Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach, oryginalnie zaprojektowana w samej konstrukcji ronda. Na przejściach podziemnych pod rondem znalazło się natomiast tzw. Rondo Gwiazd — alejka z gwiazdami w chodniku upamiętniającymi sławnych ludzi związanych ze Śląskiem (m.in. aktorów, sportowców, muzyków).

Historia dzielnicy

Pierwsze wzmianki o osadzie Koszutka pochodzą z XIX w., choć nazwa pojawia się w źródłach kartograficznych już wcześniej — najprawdopodobniej od nazwiska właściciela folwarku lub od regionalnego określenia rodzaju gruntu. Przez większość XIX w. obszar dzisiejszej dzielnicy stanowił teren rolniczy, częściowo leśny, na peryferiach rozwijających się Katowic.

Przełomem było odkrycie pokładów węgla kamiennego oraz uruchomienie w 1823 r. kopalni „Ferdinand” (od 1936 r. „Katowice”) — to ona przez ponad 170 lat decydowała o gospodarczym charakterze tej części miasta. Wokół kopalni powstały kolonie robotnicze, a teren dzisiejszej Koszutki zaczął się gęsto zabudowywać.

Po podziale Górnego Śląska w 1922 r. Koszutka znalazła się w granicach Polski, a w 1924 r. — w ramach wielkiej rozszerzeniowej akcji administracyjnej — została włączona do miasta Katowice.

Najgłębsze piętno na charakterze dzielnicy odcisnęła powojenna odbudowa. Po zniszczeniach i wyburzeniach z lat 40. w latach 50. zaprojektowano i wybudowano monumentalną pierzeję socrealistyczną wzdłuż al. W. Korfantego — szerokiej arterii prowadzącej z centrum Katowic w stronę Chorzowa. Bloki o symetrycznych elewacjach, z usługami w parterach, miały tworzyć reprezentacyjną „bramę miasta”. Do dziś jest to jedno z najlepiej zachowanych założeń urbanistycznych tej epoki w Polsce.

Park Powstańców Śląskich i Wieża Spadochronowa

Główną przestrzenią zieloną dzielnicy jest Park im. Powstańców Śląskich, położony pomiędzy ul. Sokolską, ul. Misjonarzy Oblatów oraz Aleją W. Korfantego. To kameralny, ale ważny dla mieszkańców park o powierzchni kilku hektarów, z alejkami spacerowymi, placem zabaw, pomnikami pamięci i drzewostanem wielogatunkowym.

W parku — przy ul. Bytkowskiej — stoi również Wieża Spadochronowa (mniejsza siostra wieży w Parku Kościuszki w Brynowie), zachowana jako element historyczny dzielnicy. W okolicy parku znajduje się też kilka tablic upamiętniających mieszkańców Koszutki poległych w czasie II wojny światowej oraz w okresie powstań.

Park jest wykorzystywany przez okolicznych mieszkańców jako codzienna przestrzeń rekreacyjna — szczególnie w godzinach popołudniowych. Latem odbywają się tu mniejsze festyny i imprezy kulturalne, organizowane m.in. przy współpracy domu kultury i Rady Jednostki Pomocniczej.

Komunikacja

Koszutka — z racji swego centralnego położenia — należy do najlepiej skomunikowanych dzielnic Katowic. Praktycznie wszystkie środki transportu zbiorowego mają tu swoje przystanki lub trasy.

Tramwaje

Wzdłuż al. W. Korfantego biegnie jedna z najstarszych tras tramwajowych w mieście, łącząca Rynek z Chorzowem i Bytomiem. Najważniejsze linie:

• Linia 6 — Brynów ↔ Wełnowiec / Bytom
• Linia 11 — Katowice Plac Wolności ↔ Stadion Śląski
• Linia 19 — Katowice ↔ Chorzów ↔ Bytom
• Linia 23 — Katowice ↔ Bytom przez Park Śląski

Przystanki Rondo oraz Słoneczna są jednymi z najczęściej obciążonych w sieci.

Autobusy

Przez dzielnicę przebiega wiele linii autobusowych ZTM, w tym dalekobieżne łączące Katowice z Sosnowcem, Mysłowicami, Tychami i Gliwicami. Strategicznym węzłem jest pętla pod Rondem Ziętka.

Kolej i drogi

Najbliższy dworzec to Katowice Główne — około 10 minut piechotą od południowej granicy dzielnicy. Główne arterie drogowe: al. W. Korfantego (DK86), al. W. Roździeńskiego (DK79, południowa granica) oraz ul. Chorzowska. Zjazd na Drogową Trasę Średnicową (DTŚ) zapewnia szybki dojazd do Gliwic i Mysłowic.

Główne ulice

Sieć ulic Koszutki układa się wokół jednej dominującej osi — alei W. Korfantego — oraz kilku ulic prostopadłych biegnących od tej arterii w kierunku Bogucic i Zawodzia.

• al. Wojciecha Korfantego — najważniejsza ulica dzielnicy, dawniej ul. Armii Czerwonej, biegnąca od Ronda Ziętka aż do granicy z Wełnowcem-Józefowcem; tędy biegnie linia tramwajowa, wzdłuż niej stoi pierzeja socrealistyczna
• al. Wincentego Roździeńskiego — południowa granica dzielnicy, dwujezdniowa droga przelotowa
• ul. Chorzowska — łącznik z Chorzowem, biegnący na zachód od Ronda Ziętka
• ul. Sokolska — przebiega przez wschodnią część dzielnicy, w kierunku centrum
• ul. Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej — kameralna, z kościołem i seminarium
• ul. Bytkowska — łącząca Koszutkę z dzielnicami północnymi
• ul. Słoneczna — z dużym przystankiem tramwajowym
• ul. Grażyńskiego — boczna, mieszkalna, z modernistyczną zabudową
• ul. Katowicka oraz ul. Iłłakowiczówny — w obrębie nowszych osiedli

W godzinach szczytu główne arterie — al. W. Korfantego oraz al. W. Roździeńskiego — bywają mocno obciążone, szczególnie w okolicach Ronda Ziętka.

Co warto zobaczyć

Koszutka oferuje wyjątkowe nagromadzenie atrakcji jak na tak małą powierzchnię — od ikonicznej architektury powojennej, przez muzea i sale koncertowe, po zabytki techniki. Lista must-see:

1. Spodek — najsłynniejsza hala widowiskowo-sportowa w Polsce, ikona Katowic z 1971 r.
2. Muzeum Śląskie — zbiory sztuki, historii i przemysłu Górnego Śląska, w wyjątkowej, postindustrialnej oprawie
3. NOSPR — siedziba Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia, jedna z najlepszych akustycznie sal koncertowych w Europie
4. Międzynarodowe Centrum Kongresowe — z charakterystycznym „wąwozem” na dachu
5. Pomnik Powstańców Śląskich — trzy 26-metrowe pylony Gustawa Zemły, symbol pamięci o powstaniach
6. Pierzeja socrealistyczna al. W. Korfantego — jedno z najlepiej zachowanych założeń tej epoki w Polsce
7. Rondo Sztuki — galeria ASP wbudowana w konstrukcję ronda
8. Wieża wyciągowa szybu „Warszawa II” — adaptowana na taras widokowy Muzeum Śląskiego
9. „Rondo Gwiazd” — chodnik z gwiazdami sławnych Ślązaków

Strefa Kultury jest miejscem wielu festiwali otwartych — od Tauron Nowa Muzyka (elektronika), przez Off Festival (alternatywa) i Festival JazzArt, po cykle koncertów plenerowych przed NOSPR. Latem na trawnikach kompleksu odbywają się pikniki i seanse kina plenerowego.

Ciekawostki o Koszutce

• Spodek został otwarty 8 maja 1971 r., ale jeszcze przed oficjalnym otwarciem doszło tu do dramatu — kilka miesięcy wcześniej, podczas próby technicznej obciążenia dachu, jeden z robotników zginął. Mimo tego konstrukcja została uznana za bezpieczną.
• Architekci Spodka — Maciej Gintowt i Maciej Krasiński — w 2015 r. zostali za ten projekt wyróżnieni nagrodą Honorowej Nagrody SARP.
• Charakterystyczna szklana wieża Muzeum Śląskiego ma 40 m wysokości — ekspozycja muzealna znajduje się jednak głównie pod ziemią, do 14 m w głąb.
• Sala główna NOSPR ma 1800 miejsc, a jej akustykę projektował Yasuhisa Toyota — autor akustyki Walt Disney Concert Hall w Los Angeles.
• Międzynarodowe Centrum Kongresowe ugościło w 2022 r. WUF11 — Światowe Forum Miejskie ONZ-Habitat, jedno z największych światowych wydarzeń urbanistycznych.
• Pomnik Powstańców Śląskich składa się z trzech pylonów wysokich na 26 m; wewnątrz każdego znajduje się klatka schodowa, ale dla zwiedzających pomnik nie jest dostępny.
• Kopalnia „Katowice” działała przez 176 lat (1823–1999) — jej historia jest pokazana w jednej z ekspozycji stałych Muzeum Śląskiego.
• Pod Rondem Ziętka znajduje się jedno z największych przejść podziemnych w mieście, z lokalami usługowymi i fragmentem „Ronda Gwiazd”.
• Patron ronda — Jerzy Ziętek — był wieloletnim wojewodą śląskim i jedną z najbardziej zasłużonych postaci w historii regionu.

Firmy w dzielnicy Koszutka