Spodek

Spodek widać z każdego punktu centrum. Z DTŚ, z okien Galerii Katowickiej, ze schodów Ronda Ziętka. Bryła, którą w 1971 r. dyskretnie nazwano „halą widowiskowo-sportową”, przyrosła do nazwy potocznej tak mocno, że dziś niewiele osób pamięta tę oficjalną. Spodek to po prostu Spodek.

Średnica zewnętrzna budynku to 126 metrów. Pojemność — 11 500 widzów w trybie sportowym, ponad 14 tysięcy podczas koncertów. Liczby ciągle robią wrażenie, choć w Polsce zbudowano w międzyczasie kilka większych aren. Ta katowicka hala nie konkuruje skalą, lecz historią i atmosferą.

Pierwsze wrażenie? Rozmiary. Skala konstrukcji widać szczególnie z bliska — gdy zbliżamy się od strony al. W. Korfantego, dach zdaje się nie kończyć. Obok stoi MCK z charakterystycznym „zielonym wąwozem”. Nagle widać, że Spodek nie jest sam. Tworzy z sąsiadami zwartą postindustrialno-kulturową dzielnicę, do której od 2014 r. dołączyły NOSPR i nowa siedziba Muzeum Śląskiego.

Lata 60. Polska miała stadiony — X-lecia w Warszawie, Śląski w Chorzowie. Brakowało jednak nowoczesnej hali zadaszonej dla siatkówki, koszykówki, hokeja, a w razie potrzeby — koncertów. Górny Śląsk, region milionowy, takiej hali po prostu nie posiadał.

Decyzja o budowie zapadła w 1959 r. Lokalizację wskazywano kilkukrotnie. Ostatecznie wybrano teren przy obecnej al. W. Korfantego, na granicy Śródmieścia i Koszutki — pole pokopalniane, słabo zagospodarowane, ale w ścisłym centrum. Doskonała komunikacja z przyszłą Drogową Trasą Średnicową i istniejącymi liniami tramwajowymi była atutem rozstrzygającym.

Projekt powstał w pracowni „Miastoprojekt-Katowice”. Już na samym początku wiadomo było, że sufit musi być pozbawiony wewnętrznych podpór — żaden widz nie może mieć słupa zasłaniającego boisko. Warunek techniczny i zarazem programowy. Konstrukcja, na którą się zdecydowano, wyprzedziła epokę o dobre dwie dekady. W 1971 r., kiedy hala wjeżdżała do użytku, obiektów o porównywalnym rozwiązaniu konstrukcyjnym można było na świecie policzyć na palcach.

Otwarcie odbyło się 8 maja 1971 r. — dwa dni po obchodach 26-lecia zakończenia II wojny światowej. PRL kochał takie zbieżności. Pierwszą imprezą była gala dla budowniczych, drugą — zawody bokserskie.

Maciej Gintowt i Maciej Krasiński odpowiadali za architekturę. Obaj wykształceni w Warszawie, z dorobkiem w realizacjach modernistycznych. Forma odwróconego spodka nie była ich pierwszą propozycją, ale wyrugowała inne — bo tylko ona pozwalała pogodzić kilka warunków: niskie wykopy fundamentowe (problematyczny grunt pokopalniany), dynamiczną sylwetkę i konieczność przekrycia ogromnej przestrzeni bez wewnętrznych podpór.

Trzecim współautorem — i tym, dzięki któremu hala stoi do dziś — był inżynier Wacław Zalewski. To on opracował konstrukcję dachu opartą na cięgnach stalowych, w systemie tzw. cable-net. Cały dach, ważący setki ton, zawieszony jest na sieci stalowych lin rozpiętych pomiędzy zewnętrznym kołnierzem a centralnym pierścieniem. Rozwiązanie pionierskie w skali światowej. Zalewski opatentował podobne pomysły później jeszcze kilkukrotnie, m.in. dla obiektów w Stanach Zjednoczonych, gdzie po latach wykładał na MIT.

Ciekawostka konstrukcyjna: dach Spodka jest „miękki”. Amortyzuje obciążenia dynamiczne, dzięki czemu cała konstrukcja jest lżejsza niż w klasycznym rozwiązaniu na słupach. Stąd legendy z lat 70. o tym, że hala „chodzi” podczas koncertów, gdy publiczność skacze synchronicznie. To prawda — i to nie jest wada. Tak ją zaprojektowano. Po modernizacji w l. 2009-2011 sprawdzono konstrukcję według współczesnych norm, włącznie z analizami sejsmicznymi. Wytrzymała bez zastrzeżeń.

Przez ponad pięćdziesiąt lat Spodek odwiedziły dziesiątki milionów widzów. Niektóre wydarzenia weszły na trwałe do kanonu polskiego sportu i muzyki.

W 2009 r. hala gościła EuroBasket — Mistrzostwa Europy Mężczyzn w Koszykówce. Polska reprezentacja dotarła wówczas do ćwierćfinału. Pięć lat później Katowice przeżyły swój największy sportowy wieczór: 21 września 2014 r. w finale Mistrzostw Świata w Siatkówce Mężczyzn polska kadra pokonała Brazylię 3:1. Drugi tytuł mistrzowski w historii i pierwszy w XXI wieku. Wewnątrz hali — chwytanie za serce. Na placu między Spodkiem a NOSPR — kilkadziesiąt tysięcy ludzi oglądających transmisję na telebimach. Miasto w jednej minucie zamieniło się w jeden wielki Stadion Śląski.

Od 2013 r. Spodek jest stałym gospodarzem finałów Intel Extreme Masters — jednej z najważniejszych imprez e-sportowych na świecie. To IEM zmieniło na zawsze obraz tej hali — z „PRL-owskiego betonowca” w nowoczesny obiekt globalnej klasy. Co roku pod koniec lutego do Katowic zjeżdżają zawodnicy, dziennikarze i tysiące fanów z całego świata. W 2017 r. impreza pobiła rekord frekwencji — ponad 173 000 osób w cyklu kilku dni.

Koncerty — to osobna lista. Pink Floyd (1989, jedyny ich koncert w Polsce w klasycznym składzie), Sting, Metallica (kilkukrotnie), Iron Maiden, Rolling Stones, Beyoncé. Z polskiej sceny — Krzysztof Krawczyk, Maryla Rodowicz, Dawid Podsiadło. Spodek to po prostu jedyny obiekt w Katowicach, w którym ma sens organizować koncert dla 14 tysięcy ludzi.

Pod koniec pierwszej dekady XXI w. Spodek wymagał gruntownej przebudowy. Nie chodziło o to, że konstrukcja zaczynała się sypać — Zalewski zaprojektował ją z takim zapasem, że w zasadzie nie ma czego zużyć. Chodziło o standardy. UEFA, FIBA, FIVB nakładały nowe wymogi: oświetlenie, akustykę, dostępność, ewakuację, garderoby, telebimy, transmisje TV w jakości HD.

W latach 2009-2011 wymieniono pokrycie dachu, zmodernizowano widownię, dobudowano nowoczesne zaplecze, wzmocniono akustykę, dodano nowe ekrany. Pojawiło się również Centrum Konferencyjne Spodka — niezbędne dla większych imprez sportowych i zarazem łącznik z planowanym MCK. Koszt operacji — około 90 mln zł.

Po modernizacji hala sprawniej obsługuje wielkie wydarzenia. Co istotne, przejście od prostej hali do nowoczesnego centrum konferencyjnego zbiegło się w czasie z otwarciem Strefy Kultury obok — i naturalnie przerodziło Spodek z samotnego budynku w element całego kompleksu kulturalnego.

Do 2014 r. Spodek był na swoim placu właściwie sam. Wokół ciągnęły się tereny pokopalniane — kopalnia „Katowice” zamknięta w 1999 r. zostawiła nieczynne hałdy, wieże szybów, nieprzejezdne uliczki. Plan rewitalizacji powstał w drugiej połowie lat 2000., a realizację rozłożono na kilka etapów.

Pierwszy otworzył się NOSPR — gmach Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia, projekt Tomasza Koniora, oddany 1 października 2014 r. Pół roku później ruszyło Międzynarodowe Centrum Kongresowe (kwiecień 2015), wybudowane przez pracownię JEMS. W czerwcu 2015 r. otwarto nową siedzibę Muzeum Śląskiego — w częściowo zachowanych obiektach pokopalnianych. Trzy budynki, trzy odmienne projekty, jeden plan urbanistyczny — wszystkie miały „dialogować” ze Spodkiem.

Od 2015 r. ta hala nie jest już samotną wyspą. Zielona promenada „dachu” MCK przerzuca pieszych ze starej Koszutki w głąb dzielnicy postindustrialnej. Kto przyjeżdża na koncert, może spędzić cały dzień w odległości stu metrów od auta — i wciąż nie wyczerpie atrakcji.

Spodek nie jest dostępny dla zwiedzających „z marszu” — zwiedza się go w trakcie wydarzeń, na które kupuje się bilet. Wycieczki przewodnikowe odbywają się sporadycznie, dla zorganizowanych grup, po wcześniejszej rezerwacji. Z tarasu widokowego wieży wystawowej Muzeum Śląskiego (14 m nad ziemią) widać natomiast całą bryłę hali — to zdecydowanie najlepsze miejsce, żeby zobaczyć Spodek „z lotu ptaka”.

Bilety na wydarzenia kupuje się w kasach Spodka (al. W. Korfantego 35), online przez serwisy biletowe (eBilet, Ticketmaster, Going.) lub bezpośrednio u organizatorów (np. ESL Gaming dla IEM). Ceny zaczynają się od kilkudziesięciu złotych za miejsca górne na koncertach klubowych, sięgając tysiąca i więcej za bilety VIP na imprezy światowej rangi.

Dojazd publiczny: tramwaje 6, 11, 19, 23 — przystanek „Rondo” lub „Słoneczna”, odległość od wejścia 200 metrów. Z Dworca Katowice Główne — 12 minut pieszo. Linie autobusowe ZTM zatrzymują się pod Rondem Ziętka i przy NOSPR.

Samochodem: parkingi w Strefie Kultury są płatne, ale obsługują wszystkie cztery obiekty (Spodek, MCK, NOSPR, Muzeum Śląskie). Pojemność łączna — kilka tysięcy miejsc. W dni z dużymi wydarzeniami opłaca się przyjechać tramwajem. Próba zaparkowania w sobotę koncertową to standardowo godzina krążenia.

Najwięcej dzieje się od października do kwietnia — sezon koncertowy, IEM (luty), turnieje sportowe, kongresy. Lato to czas modernizacji i mniejszych imprez. Kto chce zobaczyć tę halę w pełnym blasku, niech zaplanuje wizytę w okolicach IEM (zwykle ostatni weekend lutego, pierwszy marca). Kompleks zamienia się wtedy w jedno wielkie e-sportowe miasteczko z fan-strefami, kioskami i dziesiątkami tysięcy odwiedzających.

Najgorszy moment? Środek lipca, sucha sobota, brak imprez. Hala bywa wtedy po prostu zamknięta, a okolica zamienia się w betonową przestrzeń bez życia. Spodek żyje wydarzeniami. Bez nich pozostaje tylko pomnikiem.