Dzielnica Załęże

O dzielnicy

Załęże stanowi jednostkę pomocniczą nr 8 miasta Katowice i jest jedną z najstarszych w mieście — pierwsze wzmianki o wsi pochodzą jeszcze z czasów średniowiecznych. Dzielnica leży w zachodniej części miasta, między Dębiem, Załęską Hałdą-Brynowem, Chorzowem-Batorym a Świętochłowicami. Liczy około 10 tysięcy mieszkańców i zajmuje obszar mocno naznaczony działalnością przemysłową — przede wszystkim kopalnią węgla kamiennego, która kształtowała Załęże od końca XVIII w. aż do 2004 r.

Dzisiejsze Załęże to dzielnica kontrastów. Z jednej strony — postępujący proces rewitalizacji, nowe inwestycje wzdłuż ul. Gliwickiej oraz dobre skomunikowanie z całą aglomeracją dzięki bliskości autostrady A4 i Drogowej Trasy Średnicowej. Z drugiej — stare kamienice i familoki, część z nich zaniedbana, oraz silne poczucie lokalnej tożsamości śląskiej, kultywowane w gwarze, tradycjach i przywiązaniu do miejsca. Dla wielu mieszkańców Załęże jest „ich” dzielnicą od pokoleń, a nie tylko adresem na mapie miasta.

Położenie i charakterystyka

Załęże leży w zachodniej części Katowic, około 3 km od Rynku. Od północy graniczy z dzielnicą Dąb oraz częściowo z Chorzowem-Batorym, od zachodu — ze Świętochłowicami, od południa — z Załęską Hałdą-Brynowem, a od wschodu — z Dębiem i Śródmieściem.

Powierzchnia dzielnicy wynosi około 3,2 km², a liczba mieszkańców szacowana jest na 9–11 tysięcy osób. Gęstość zaludnienia jest niejednorodna — w kamienicznej części wzdłuż ul. Gliwickiej osiąga wysokie wartości, natomiast tereny pokopalniane oraz strefy przemysłowo-magazynowe pozostają znacznie mniej zabudowane.

W charakterze dzielnicy można wyróżnić kilka stref:

• Zabudowa kamieniczna wzdłuż ul. Gliwickiej — z przełomu XIX i XX w., w stylu eklektycznym i secesyjnym
• Familoki i kolonie robotnicze — przy ul. Pukowca i ul. Bocheńskiego, dawne mieszkania pracowników kopalni
• Tereny pokopalniane — po dawnej KWK „Kleofas”, częściowo zrewitalizowane
• Strefa przemysłowo-usługowa — wzdłuż DTŚ i autostrady A4, z magazynami i halami
• Nowsze osiedla — punktowa zabudowa z lat 90. i okresu po 2010 r.

Geograficznie Załęże leży na Wyżynie Katowickiej, na wysokości około 260 m n.p.m. Przez dzielnicę przepływa rzeka Rawa, w wielu miejscach uregulowana w betonowym korycie.

Historia dzielnicy

Załęże należy do najstarszych osad na terenie obecnych Katowic. Pierwsze pisemne wzmianki pochodzą z XIV w. — wieś wymieniana jest w dokumentach jako część księstwa bytomskiego. Przez całe średniowiecze i okres nowożytny pozostawała osadą rolniczą, zamieszkałą głównie przez ludność śląską.

Przełom przyszedł wraz z rozwojem górnictwa. W 1792 r. uruchomiono na terenie wsi pierwszą kopalnię węgla kamiennego — niewielką, nazwaną „Cleophas” na cześć Kleofasa von Henckel von Donnersmarck. Z tego zakładu wyrosła w XIX w. potężna KWK „Kleofas”, jeden z największych pracodawców zachodnich Katowic. W XIX w. wieś gwałtownie się industrializowała — powstawały kolonie robotnicze, kamienice, gospody. W 1903 r. konsekrowano nowy, neoromański kościół parafialny pw. św. Józefa.

Po podziale Górnego Śląska Załęże znalazło się w 1922 r. w granicach Polski, a w 1924 r. — w ramach dużej akcji rozszerzeniowej — zostało włączone do Katowic jako jedna z największych przyłączanych miejscowości. Druga wojna światowa przyniosła włączenie do III Rzeszy (1939–1945) i ciężkie straty wśród ludności. Po 1945 r. kopalnia „Kleofas” pozostała głównym pracodawcą — w okresie szczytowym zatrudniała ponad 5 tysięcy osób.

Punktem zwrotnym była likwidacja KWK „Kleofas” w 2004 r. — Załęże straciło głównego pracodawcę, a teren kopalni przeszedł w fazę przekształceń. Od tego czasu dzielnica zmaga się z rewitalizacją, modernizacją starej zabudowy i poszukiwaniem nowej tożsamości gospodarczej.

Kopalnia „Kleofas” — przemysłowe serce dzielnicy

Trudno mówić o Załężu bez kopalni „Kleofas” — to ona przez ponad dwa stulecia kształtowała życie, gospodarkę i krajobraz dzielnicy. Założona w 1792 r. jako niewielki zakład „Cleophas”, w XIX w. była rozbudowywana etapowo, by w pierwszej połowie XX w. stać się jednym z największych zakładów wydobywczych zachodniego pasa Katowic.

Nazwa kopalni nawiązywała do imienia Kleofasa von Henckel von Donnersmarck — przedstawiciela jednego z najpotężniejszych rodów przemysłowych Górnego Śląska. Po polonizacji w okresie międzywojennym nazwę zachowano w spolszczonej formie „Kleofas”.

W okresie powojennym kopalnia była jednym z filarów górnośląskiego górnictwa:

• Zatrudniała w szczycie ponad 5 tysięcy pracowników
• Wydobycie roczne sięgało milionów ton węgla kamiennego
• Posiadała kilka szybów wydobywczych i wentylacyjnych, m.in. szyb „Krystyna”, którego wieża wyciągowa należała do dominant Załęża
• Posiadała własne kolonie mieszkaniowe, sklepy zakładowe i ośrodki kulturalne

W okresie restrukturyzacji górnictwa po 1989 r. kopalnia była stopniowo wygaszana. W 1999 r. została połączona z sąsiednią KWK „Katowice”, tworząc krótkotrwały koncern „Katowice-Kleofas”, a ostatecznie zlikwidowana w 2004 r. Z dawnej infrastruktury zachowały się m.in. pozostałości wieży szybu „Krystyna” oraz fragmenty murów i bocznic kolejowych.

Kościół św. Józefa

Najważniejszym zabytkiem sakralnym Załęża jest kościół parafialny pw. św. Józefa, jedna z piękniejszych neoromańskich świątyń na Górnym Śląsku. Świątynia stoi przy ul. Gliwickiej i jest jedną z głównych dominant architektonicznych dzielnicy.

Budowę kościoła rozpoczęto w 1898 r., a konsekracji dokonano w 1903 r. Projekt opracował znany na Górnym Śląsku architekt Ludwig Schneider, autor wielu kościołów w regionie. Świątynia powstała w stylu neoromańskim, z elementami architektury północnowłoskiej i nadreńskiej.

Charakterystyczne cechy budowli:

• Ceglana, nieotynkowana elewacja z dekoracyjnymi fryzami i blendami
• Trójnawowa bazylika z transeptem i absydą
• Wieża zachodnia o wysokości około 70 m
• Bogata polichromia wnętrza z przełomu XIX i XX w.
• Witraże z motywami świętych i scen biblijnych

Kościół jest sercem życia religijnego dzielnicy. Odbywają się tu tradycyjne uroczystości barbórkowe (4 grudnia) — szczególnie ważne ze względu na wielopokoleniową górniczą tradycję mieszkańców — oraz odpusty parafialne (marzec, Boże Narodzenie). Parafia św. Józefa należy do najliczniejszych w zachodnich Katowicach.

Rzeka Rawa i tereny zielone

Przez Załęże przepływa rzeka Rawa — niewielki, lewy dopływ Brynicy, który przez ponad 150 lat pełnił rolę kanału odprowadzającego ścieki przemysłowe górnośląskich kopalń, hut i zakładów chemicznych. Rawa należała przez dziesięciolecia do najbardziej zanieczyszczonych rzek w Polsce.

W obrębie Załęża Rawa płynie w większości w uregulowanym, betonowym korycie, a w niektórych miejscach jest przekryta i prowadzona pod ziemią. W ostatnich dekadach jakość wody się poprawiła dzięki zamknięciu wielu zakładów i inwestycjom w oczyszczalnie ścieków, jednak rzeka wciąż nie jest w pełni naturalnym ekosystemem.

Tereny zielone w samej dzielnicy są skromne, ale obecne:

• Skwery osiedlowe — przy ul. Gliwickiej, ul. Pukowca i ul. Wojciechowskiego
• Tereny po KWK „Kleofas” — częściowo zrekultywowane, z roślinnością ruderalną
• Cmentarz parafialny przy kościele św. Józefa — ze starodrzewem
• Pas zieleni wzdłuż Rawy — pełniący funkcję bariery sanitarnej

Zagospodarowanie terenów postkopalnianych oraz renaturalizacja Rawy są wskazywane jako kluczowe szanse rozwojowe dzielnicy.

Główne ulice

Sieć drogowa Załęża zorganizowana jest wokół ul. Gliwickiej — historycznej osi dzielnicy, łączącej Katowice z Chorzowem-Batorym i dalej z Gliwicami. Ulica ta jest jednocześnie najważniejszą ulicą o znaczeniu komercyjnym i kulturowym.

• ul. Gliwicka — główna oś dzielnicy, biegnąca z centrum Katowic w stronę Chorzowa; tędy biegnie linia tramwajowa, znajduje się tu większość sklepów, kościół św. Józefa oraz najstarsza zabudowa kamieniczna
• ul. Józefa Pukowca — boczna od ul. Gliwickiej, z zachowanymi familokami; patron — śląski powstaniec i działacz społeczny
• ul. Stanisława Wojciechowskiego — kameralna, mieszkaniowa, z zabudową z różnych epok; patron — drugi prezydent II Rzeczypospolitej
• ul. Janasa — łącząca centralną część dzielnicy z terenami pokopalnianymi
• ul. Bocheńskiego — z zabytkowymi koloniami robotniczymi z przełomu XIX i XX w.
• ul. Mieczysławy Ćwiklińskiej — boczna ulica osiedlowa
• ul. Zarębskiego — z zabudową szeregową i mieszkaniową
• ul. Brackiego — w pobliżu terenów dawnej kopalni

Ze względu na bliskość Drogowej Trasy Średnicowej (DTŚ) oraz autostrady A4, ruch tranzytowy w dzielnicy jest umiarkowany — większość ruchu samochodowego wybiera obwodnice. Dzięki temu lokalne ulice osiedlowe zachowują względnie spokojny charakter.

Komunikacja

Załęże jest dobrze skomunikowane z resztą Katowic i całej aglomeracji — przede wszystkim dzięki przebiegającej wzdłuż dzielnicy linii tramwajowej oraz bliskości głównych arterii drogowych regionu.

Tramwaje

Wzdłuż ul. Gliwickiej biegnie jedna z najstarszych tras tramwajowych aglomeracji, łącząca centrum Katowic z Chorzowem i Bytomiem. Najważniejsze linie:

• Linia 6 — Brynów ↔ Wełnowiec / Bytom (przez Chorzów, Park Śląski)
• Linia 11 — Katowice ↔ Stadion Śląski / Chorzów Batory
• Linia 19 — Katowice ↔ Chorzów ↔ Bytom

Przystanki przy ul. Gliwickiej, m.in. Załęże Pukowca i Załęże Kościół, należą do regularnie obsługiwanych w sieci ZTM.

Autobusy i kolej

Przez Załęże kursuje kilka linii autobusowych ZTM łączących dzielnicę z Centrum, Brynowem, Ligotą, Świętochłowicami i Chorzowem. Dawniej funkcjonował tu również przystanek kolejowy Katowice Załęże na linii kolejowej w stronę Gliwic — obecnie nieczynny dla ruchu pasażerskiego, choć wciąż istnieją plany reaktywacji w ramach Kolei Metropolitalnej.

Drogi samochodowe

Dzielnica leży w bezpośrednim sąsiedztwie:

• Autostrady A4 (Wrocław–Kraków) — z najbliższym węzłem „Katowice Załęże”
• Drogowej Trasy Średnicowej (DTŚ) — łączącej Katowice z Gliwicami i Zabrzem
• Drogi krajowej DK86 — w niedalekiej odległości

To sprawia, że z Załęża można szybko dojechać samochodem do większości miast aglomeracji oraz do lotniska Katowice-Pyrzowice (ok. 35 km).

Co warto zobaczyć

Załęże nie jest klasyczną dzielnicą turystyczną, ale dla miłośników historii przemysłowej, architektury sakralnej i autentycznego klimatu dawnej robotniczej Górnego Śląska oferuje kilka miejsc wartych odwiedzenia:

1. Kościół św. Józefa — neoromańska świątynia z 1903 r., z 70-metrową wieżą, jedna z najpiękniejszych w zachodnich Katowicach
2. Tereny dawnej KWK „Kleofas” — pozostałości jednego z najstarszych górnośląskich zakładów górniczych, w tym fragmenty wieży szybu „Krystyna”
3. Kamieniczna pierzeja ul. Gliwickiej — eklektyczne i secesyjne kamienice z przełomu XIX i XX w., z bogatymi detalami architektonicznymi
4. Kolonie robotnicze przy ul. Pukowca i ul. Bocheńskiego — typowe górnośląskie familoki, świadectwo robotniczej historii dzielnicy
5. Cmentarz parafialny — z nagrobkami z przełomu XIX i XX w., odzwierciedlającymi społeczną strukturę dawnego Załęża
6. Trasa tramwajowa wzdłuż ul. Gliwickiej — jedna z najstarszych w regionie, z zachowanymi historycznymi elementami infrastruktury

Dla osób zainteresowanych turystyką postindustrialną i historią górnictwa Załęże stanowi naturalne uzupełnienie wycieczki obejmującej Nikiszowiec, Giszowiec i Strefę Kultury w Koszutce — z tą różnicą, że tutaj dziedzictwo przemysłowe jest mniej „muzealne”, a bardziej autentyczne i wciąż żywe.

Tożsamość śląska i tradycje

Załęże jest jedną z dzielnic Katowic, w których tożsamość śląska jest najsilniej zakorzeniona. Wieloletnia tradycja górnicza, niewielka skala migracji powojennej oraz silne więzi rodzinne sprawiły, że wielu mieszkańców mówi na co dzień gwarą śląską i kultywuje regionalne zwyczaje.

Wśród szczególnie żywych tradycji wymienić można:

• Barbórka — 4 grudnia, dzień św. Barbary; uroczystości w kościele św. Józefa, mundury górnicze, biesiady w lokalnych klubach i parafii
• Odpust parafialny w marcu (św. Józefa) oraz festyny przy ul. Gliwickiej
• Gwara śląska — wciąż w codziennym użyciu, szczególnie w starszym pokoleniu

Mocną stroną dzielnicy są także lokalne kluby sportowe oraz chóry parafialne kontynuujące tradycje śląskiej muzyki sakralnej.

Ciekawostki o Załężu

• Załęże należy do najstarszych osad na obszarze obecnych Katowic — pierwsze wzmianki pochodzą z XIV w., kilkaset lat przed powstaniem samego miasta.
• Kopalnia „Kleofas” została założona w 1792 r. jako „Cleophas” — jedna z najstarszych kopalń węgla kamiennego na Górnym Śląsku.
• Nazwa kopalni pochodzi od imienia Kleofasa von Henckel von Donnersmarck — przedstawiciela jednego z najpotężniejszych rodów przemysłowych regionu.
• Załęże zostało włączone do Katowic w 1924 r., w ramach wielkiej akcji rozszerzeniowej miasta.
• Kościół św. Józefa został konsekrowany w 1903 r., a jego projektantem był Ludwig Schneider — autor wielu neoromańskich i neogotyckich kościołów Górnego Śląska.
• Wieża kościoła ma około 70 m wysokości i jest jedną z najwyższych dominant zachodnich Katowic.
• KWK „Kleofas” została zlikwidowana w 2004 r., kończąc ponad 200-letnią tradycję wydobycia węgla na terenie dzielnicy.
• Przez Załęże przepływa rzeka Rawa — przez dziesięciolecia uznawana za jedną z najbardziej zanieczyszczonych rzek w Polsce, dziś stopniowo regenerowana.
• W dzielnicy zachowały się liczne familoki — tradycyjne, ceglane domy robotnicze charakterystyczne dla całego Górnego Śląska.
• Załęże w lokalnej gwarze często wymawiane jest jako „Załynże” lub „Załoinże” — co odzwierciedla regionalne cechy fonetyczne.
• Mimo procesów przemian społecznych i gospodarczych Załęże pozostaje jedną z dzielnic Katowic o najsilniejszej lokalnej tożsamości — wielu mieszkańców mieszka tu od kilku pokoleń.

Firmy w dzielnicy Załęże