Dzielnica Muchowiec

O dzielnicy

Muchowiec to jednostka pomocnicza nr 16 Katowic, zajmująca w przeważającej części tereny zielone, lotnicze i rekreacyjne. Zabudowa mieszkaniowa jest tu znikoma — większość obszaru pokrywają lasy, łąki, pas startowy lotniska oraz akweny w sąsiedniej Dolinie Trzech Stawów. Dzielnica ma powierzchnię około 8–9 km², a stałych mieszkańców jest tu jedynie kilkaset osób.

Mimo niewielkiego zaludnienia Muchowiec pełni dla Katowic rolę nieproporcjonalnie dużą — to „zielone płuca” miasta i miejsce, w którym koncentruje się weekendowy ruch rowerzystów, biegaczy, rolkarzy i rodzin z dziećmi. To także siedziba Aeroklubu Śląskiego, użytkującego lotnisko Katowice-Muchowiec działające nieprzerwanie od 1925 r. Sąsiaduje z Janowem, Brynowem, Giszowcem i Śródmieściem.

Położenie i charakterystyka

Muchowiec leży we wschodniej części Katowic, ok. 3 km na południowy wschód od Rynku. Granice dzielnicy wyznaczają w przybliżeniu: od północy — tereny Śródmieścia i Strefa Kultury, od zachodu — Brynów i Os. Paderewskiego, od południa — Ochojec i tereny Lasu Murckowskiego, od wschodu — Janów-Nikiszowiec i Giszowiec.

W przeciwieństwie do większości dzielnic Katowic Muchowiec nie ma typowej zabudowy mieszkaniowej. Jego krajobraz tworzą:

• Lotnisko Katowice-Muchowiec — pas trawiasty i utwardzony, hangary, wieża, baza Aeroklubu Śląskiego
• Dolina Trzech Stawów — kompleks rekreacyjny z trzema akwenami, plażami, ścieżkami i punktami gastronomicznymi
• Park Leśny Muchowiec — zwarty kompleks leśny z drzewostanem mieszanym
• Tereny otwarte wzdłuż autostrady A4 i ul. Murckowskiej

Geograficznie dzielnica leży na Wyżynie Katowickiej, na terenie łagodnie pofalowanym, ze średnią wysokością ok. 270 m n.p.m. Tereny niskie zajmują doliny pohałdowe i poprzemysłowe, dziś przekształcone w obszary rekreacyjne. Stałych mieszkańców jest kilkaset, co czyni Muchowiec najmniej zaludnioną dzielnicą Katowic.

Lotnisko Muchowiec — jedno z najstarszych w Polsce

Najważniejszy obiekt dzielnicy i jej znak rozpoznawczy to Lotnisko Katowice-Muchowiec (kod ICAO EPKM) — sportowe lotnisko działające nieprzerwanie od 1925 r., jedno z najstarszych czynnych lotnisk w Polsce. Powstało jeszcze w okresie międzywojennym jako baza dla rozwijającego się lotnictwa sportowego i komunikacyjnego Górnego Śląska.

W okresie międzywojennym i tuż po II wojnie światowej Muchowiec pełnił funkcję cywilnego lotniska komunikacyjnego obsługującego region. Operowały stąd loty pasażerskie m.in. do Warszawy. Funkcję tę utracił w 1968 r., gdy ruch komercyjny przeniesiono na nowo wybudowany port lotniczy w Pyrzowicach — dziś Międzynarodowy Port Lotniczy Katowice.

Od tego czasu Muchowiec działa wyłącznie jako lotnisko sportowe i szkoleniowe. Dziś jest bazą Aeroklubu Śląskiego — jednej z najstarszych i najbardziej aktywnych organizacji tego typu w kraju. Latają stąd:

• szybowce — głównie na pasie trawiastym
• samoloty sportowe i turystyczne (m.in. Cessny, Zliny, Aero AT-3)
• śmigłowce
• balony

Muchowiec jest też miejscem cyklicznych pokazów lotniczych, szkoleń pilotów oraz egzaminów na licencje. W ramach lotniska zachowano historyczny pas trawiasty, równolegle do którego biegnie pas utwardzony używany do startów i lądowań cięższych maszyn.

Z lotniskiem związane są również lokalne kontrowersje urbanistyczne — w ostatnich dekadach pojawiały się propozycje przekształcenia jego części w tereny mieszkaniowe lub komercyjne. Aeroklub i miłośnicy lotnictwa konsekwentnie bronią jednak ciągłości funkcjonowania obiektu jako żywego pomnika polskiego lotnictwa sportowego.

Dolina Trzech Stawów

Drugim — obok lotniska — symbolem Muchowca jest Dolina Trzech Stawów, jeden z najpopularniejszych terenów rekreacyjnych w Katowicach. Formalnie obejmuje ona pogranicze Muchowca, Śródmieścia i Os. Paderewskiego, ale w świadomości mieszkańców kojarzona jest przede wszystkim z Muchowcem.

Sercem doliny są — zgodnie z nazwą — trzy akweny: Hubertus I, Hubertus II i Hubertus III. Powstały na terenach po dawnych wyrobiskach piasku i osadnikach pohałdowych, które zostały zrekultywowane i urządzone jako kompleks parkowo-wodny. Wokół stawów rozciąga się sieć alejek, ścieżek rowerowych i plaż.

Atrakcje Doliny Trzech Stawów:

• Trasy rowerowe i biegowe — łącznie kilkanaście kilometrów ścieżek o nawierzchni asfaltowej
• Plaże miejskie nad Hubertusem — z piaskiem, miejscami do leżakowania, w sezonie ratownikami
• Wypożyczalnie sprzętu wodnego — kajaki, rowery wodne, deski SUP
• Restauracje wodne — kilka punktów gastronomicznych nad brzegami stawów
• Place zabaw i siłownie plenerowe
• Pomosty wędkarskie — łowiska zarządzane przez Polski Związek Wędkarski

W weekendy letnie Dolinę odwiedza kilka tysięcy osób dziennie. Zimą trasy są wykorzystywane przez biegaczy, a przy odpowiedniej pogodzie — przez narciarzy biegowych. Z Doliny prowadzi też dobrze oznakowany szlak rowerowy łączący Muchowiec z Murckami i Tychami przez Las Murckowski.

Park Leśny i tereny zielone

Poza Doliną Trzech Stawów Muchowiec to przede wszystkim Park Leśny Muchowiec oraz przyległe kompleksy leśne, stanowiące przedłużenie Lasu Murckowskiego. Drzewostan jest tu mieszany — z dominacją sosny, dębu, brzozy i buka, z domieszką jodły i modrzewia. Część obszaru została zalesiona w XX wieku na terenach po dawnych wyrobiskach.

Park Leśny pełni funkcję rekreacyjną — przebiegają przez niego oznakowane ścieżki spacerowe, trasy do nordic walkingu oraz odcinki szlaków rowerowych. To również teren dydaktyczny: znajdują się tu tablice edukacyjne dotyczące roślinności i zwierząt regionu.

W okolicach Muchowca występują również łąki kwietne i tereny otwarte, ważne dla bioróżnorodności miasta. Można tu spotkać sarny, lisy, kuny, a także kilkanaście gatunków ptaków drapieżnych — w tym myszołowa, krogulca i rzadziej pustułkę. Bliskość lotniska sprawia, że obserwacje ptaków bywają tu szczególnie efektowne — sylwetki szybowców i ptaków drapieżnych krzyżują się w powietrzu.

Historia

Pierwsze wzmianki o osadzie Muchowiec pochodzą z przełomu XVII i XVIII w. — była to wówczas niewielka osada myśliwska i drwalska na terenach leśnych należących do dóbr górnośląskiej szlachty. Nazwa wywodzi się prawdopodobnie od „much” lub od staropolskiego nazwiska właściciela.

Przez kolejne stulecia Muchowiec pozostawał obszarem leśnym z niewielkimi enklawami zabudowy. Pierwsza istotna zmiana nastąpiła wraz z rozwojem przemysłu w XIX w. — choć sam Muchowiec nie został zindustrializowany, jego tereny zaczęły być wykorzystywane jako zaplecze sąsiednich kopalń: jako składowiska, hałdy oraz tereny pomocnicze.

Przełomem był rok 1925, gdy uruchomiono tu lotnisko sportowe. Inwestycja zmieniła charakter dzielnicy — z leśnej peryferii Muchowiec stał się ważnym ośrodkiem lotnictwa sportowego Górnego Śląska. W okresie międzywojennym powstała tu również infrastruktura związana z hangarami i obsługą lotów.

Po II wojnie światowej, w wyniku reorganizacji administracyjnej, Muchowiec został włączony do Katowic. Otrzymał status jednostki pomocniczej, a lotnisko nadal pełniło funkcję komunikacyjną — do 1968 r., gdy loty pasażerskie przeniesiono do Pyrzowic. Od tego czasu charakter dzielnicy uległ utrwaleniu jako rekreacyjno-lotniczy.

W ostatnich dekadach pojawiły się plany urbanistyczne dotyczące zachodniej części Muchowca — m.in. koncepcje budowy zabudowy mieszkaniowej, terenów biurowych czy przedłużenia centrum miasta w stronę lotniska. Większość z nich napotyka jednak opór mieszkańców i organizacji ekologicznych, dla których Muchowiec to nieodzowny teren zielony Katowic.

Komunikacja

Komunikacja Muchowca odzwierciedla jego specyfikę — niewielka liczba mieszkańców oznacza ograniczoną sieć publicznego transportu, ale ze względu na rolę rekreacyjną dojazd jest stosunkowo łatwy z całego miasta.

Drogi

Najważniejsze szlaki to:

• Autostrada A4 — przebiegająca przez teren dzielnicy w osi wschód–zachód, z węzłem „Katowice-Muchowiec” obsługującym wjazd na lotnisko i do Doliny
• ul. Murckowska (DK86) — północno-południowa arteria łącząca centrum z Murckami i Tychami
• ul. Trzech Stawów — wewnętrzna droga obsługująca Dolinę i jej parkingi
• al. Górnośląska — północna granica dzielnicy, łącząca centrum z Mysłowicami

Komunikacja miejska

Linie autobusowe ZTM dochodzą głównie do Doliny Trzech Stawów oraz w okolice lotniska. Centrum miasta jest oddalone o kilka przystanków. Z racji niskiego zaludnienia w głębi dzielnicy nie ma tu typowej sieci osiedlowej.

Z Muchowca można też dojść lub dojechać rowerem do Strefy Kultury (Spodek, NOSPR, Muzeum Śląskie) — wystarczy ok. 15 minut jazdy lub 30 minut spaceru przez tereny zielone.

Główne ulice

Sieć drogowa Muchowca jest niewielka i podporządkowana przede wszystkim ruchowi tranzytowemu oraz obsłudze obiektów rekreacyjnych. Najważniejsze ulice dzielnicy to:

• ul. Murckowska — fragment DK86, łączący centrum Katowic z Murckami i Tychami; główna oś wschodniej części Katowic
• ul. Trzech Stawów — wewnętrzna droga obsługująca kompleks rekreacyjny, z parkingami i punktami gastronomicznymi
• al. Górnośląska — szeroka arteria w północnej części, część obwodnicy śródmiejskiej
• ul. Lotnisko — droga dojazdowa do lotniska Muchowiec
• ul. Pułaskiego — fragment łączący Muchowiec z Janowem i Os. Paderewskiego

W Muchowcu praktycznie nie ma typowych ulic mieszkalnych — zabudowa jest rozproszona i ogranicza się do pojedynczych domów oraz obiektów obsługi lotniska i Doliny.

Co warto zobaczyć

Muchowiec to dzielnica typowo rekreacyjna — większość atrakcji wiąże się z aktywnością na świeżym powietrzu, lotnictwem i przyrodą. Lista miejsc, które warto odwiedzić:

1. Lotnisko Katowice-Muchowiec — sportowe lotnisko z 1925 r., baza Aeroklubu Śląskiego; cykliczne pokazy lotnicze, możliwość obserwacji szybowców i samolotów sportowych
2. Dolina Trzech Stawów — Hubertus I, II i III, plaże, ścieżki rowerowe, restauracje wodne, wypożyczalnie sprzętu
3. Park Leśny Muchowiec — kompleks leśny ze ścieżkami spacerowymi i biegowymi, łączący się z Lasem Murckowskim
4. Trasa rowerowa Muchowiec–Murcki — kilkukilometrowy przebieg przez tereny zielone
5. Punkt widokowy przy lotnisku — popularne miejsce obserwacji startów szybowców
6. Hangary Aeroklubu — historyczna infrastruktura lotnicza z elementami z okresu międzywojennego

Dla rodzin z dziećmi Dolina Trzech Stawów jest jednym z najlepszych miejsc weekendowych w Katowicach — łączy plażę, plac zabaw, gastronomię i przestrzeń do jazdy na rowerze. Dla miłośników lotnictwa Muchowiec to z kolei jedno z nielicznych miejsc, gdzie można z bliska obserwować aktywne lotnictwo sportowe.

Ciekawostki o Muchowcu

• Muchowiec to najmniej zaludniona dzielnica Katowic — stałych mieszkańców jest tu zaledwie kilkaset, mimo że dzielnica zajmuje ok. 8–9 km².
• Lotnisko Muchowiec działa nieprzerwanie od 1925 r. — to czyni je jednym z najstarszych czynnych lotnisk w Polsce.
• Do 1968 r. Muchowiec był głównym lotniskiem komunikacyjnym regionu. Operowały stąd m.in. regularne loty pasażerskie do Warszawy.
• Trzy stawy w Dolinie nazywają się Hubertus I, II i III — od św. Huberta, patrona myśliwych. Nawiązuje to do myśliwskiego rodowodu okolicy.
• Stawy w Dolinie powstały na terenach po dawnych wyrobiskach piasku i osadnikach pohałdowych — to przykład udanej rekultywacji obszaru pogórniczego.
• Z lotniska Muchowiec startują przede wszystkim szybowce — bezsilnikowe statki powietrzne wykorzystujące prądy wznoszące. To dyscyplina, w której Polska ma wieloletnie tradycje i zwycięstwa mistrzowskie.
• Przez Muchowiec przebiega autostrada A4, ale dzięki ukształtowaniu terenu hałas drogowy nie dociera do większości terenów rekreacyjnych Doliny.
• Dolina Trzech Stawów jest jednym z najczęściej fotografowanych miejsc Katowic — szczególnie wczesnym rankiem, gdy nad wodą unosi się mgła.

Firmy w dzielnicy Muchowiec