Ulica Mariacka — deptak

Wystarczy wejść w ul. Mariacką od strony Rynku — i nagle szum głównego placu znika. Wąska, brukowana uliczka prowadzi prosto na strzelistą bryłę kościoła Mariackiego. Po obu stronach kamienice z przełomu XIX i XX w., w parterach kilkadziesiąt knajp, kawiarni, klubów i restauracji.

Długość deptaka — niespełna 350 metrów. Można go przejść w 5 minut. Można też zostać tu pół dnia, bo każda witryna kusi czymś innym: krakowskim bufetem, wegańskim bistro, knajpą śląską z roladą i kluskami, włoską trattorią, koreańskim BBQ. Mariacka stała się przez ostatnie 15 lat najgęstszym fragmentem śląskiej gastronomii — w przeliczeniu na metr kwadratowy nigdzie indziej w mieście tyle się nie zjada i nie wypija.

Kto był tu w sobotę po 22:00, ten wie, jak wygląda nocna Mariacka. Tłum wylewa się z lokali na bruk, słychać kilkanaście języków na raz, między kamienicami snuje się muzyka — w jednej witrynie jazz, w sąsiedniej elektronika, dalej akustyk z gitarą. Dzień daje natomiast inny obraz — uporządkowany, miły, zdecydowanie spokojniejszy. Mariacka ma dwa życia, oba autentyczne.

Mariacka istnieje pod tą nazwą od II połowy XIX w. Wcześniej była polną drogą prowadzącą z osady Katowice (lokalizowanej wokół dzisiejszego Rynku) w kierunku wsi Bogucice. Pierwsza zabudowa pojawiła się w latach 60. XIX w., równolegle z budową kościoła parafialnego — który nadał ulicy obecną nazwę. Pierwotnie nosiła ona nazwę Marienstraße, jako że znajdowała się w niemieckim wówczas Kattowitz.

Kamienice powstawały głównie w l. 1880–1910. Inwestorami byli zamożni mieszczanie, kupcy, lekarze i adwokaci nowo powstałego miasta (Katowice prawa miejskie otrzymały w 1865 r.). Architektonicznie ulica jest mieszanką — eklektyzm, neorenesans, secesja, niewielkie wstawki neogotyckie, pojedyncze realizacje wczesnego modernizmu. Numery od 1 do 38, kilka kamienic wpisanych do gminnej ewidencji zabytków.

Do II wojny Mariacka była ekskluzywną ulicą handlową — dom towarowy Brüder Reich, pierwszorzędne sklepy bławatne, kawiarnie i cukiernie. Po wojnie rola handlowa stopniowo się rozmywała, zwłaszcza w PRL-u, gdy kamienice popadały w stopniowe zaniedbanie. W drugiej połowie XX w. ulica była uważana za podupadającą — szare elewacje, puste lokale, mało życia.

Punktem zwrotnym była dopiero przebudowa z lat 2007–2008. Wymieniono nawierzchnię, ułożono granitowy bruk, podświetlono kamienice, wyłączono ruch kołowy. Mariacka stała się wtedy klasycznym deptakiem. Nową rolę — gastronomiczno-rozrywkowego serca miasta — Mariacka wzięła sama, organicznie. Lokal po lokalu otwierał się przez kolejnych pięć–siedem lat. Dziś trudno znaleźć tu wolny parter.

Na końcu deptaka, dokładnie w jego osi widokowej, stoi kościół Mariacki (właściwie: parafialny kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny). To najstarszy zachowany kościół w centrum Katowic — i przez długi czas najważniejsza świątynia katolicka miasta, zanim w 1955 r. ukończono Katedrę Chrystusa Króla.

Budowa trwała w latach 1862–1870. Projekt opracował ks. Aleksander Schaffranek — proboszcz miejscowej parafii, który łączył funkcję duszpasterską z architektoniczną pasją. Inspirację stanowił klasyczny niemiecki neogotyk z II połowy XIX w. Bryła trójnawowa, z transeptem, niewysoką wieżą frontową i dwoma wieżyczkami flankującymi. Wnętrze sklepione krzyżowo-żebrowo, charakterystyczne ostrołukowe okna z witrażami.

W okresie międzywojennym kościół przeszedł kilka modernizacji. Powiększono prezbiterium, dobudowano boczne kaplice, zainstalowano nowe organy. W trakcie II wojny budynek nie ucierpiał istotnie — Katowice były zniszczone wybiórczo, a sama Mariacka prawie nie ucierpiała w 1945 r.

Obecne wnętrze pochodzi w dużej mierze z renowacji przełomu XX i XXI w. Witraże w prezbiterium — wielobarwna kompozycja z motywami maryjnymi, dzieło współczesnych witrażystów krakowskich. Drewniany ołtarz neogotycki w nawie głównej, polichromia ścian utrzymana w odcieniach kości słoniowej i błękitu. Kościół jest czynnym kościołem parafialnym — odprawiane są w nim regularne msze, śluby, chrzty. Zwiedzanie poza godzinami nabożeństw — bezpłatnie.

Spacerując deptakiem warto co kilka kroków podnieść głowę. Mariacka jest niedużą galerią architektoniczną przełomu epok — od historyzmu lat 80. XIX w. po pierwsze nieśmiałe próby modernizmu z lat 20. XX w.

Kamienica nr 1 (narożnik z Rynkiem) — eklektyczna, z elementami neorenesansu, sztukaterie portretowe nad oknami pierwszego piętra. Numer 5 — secesyjna fasada z motywem powijaczy roślinnych, oryginalna stolarka okienna częściowo zachowana. Numer 12 — bogata dekoracja, balkony z kutą balustradą, attyka z herbami fundatora. Numer 23 — bardziej surowa, neorenesansowa, dwa rzędy okien sklepowych w parterze.

Numery 30 i 32 — przykład wczesnego modernizmu z l. 1925–1928, gładkie tynki, geometryczne okna, oszczędna detalika. To cezura czasowa: tu kończy się epoka kamienicy mieszczańskiej, zaczyna się katowicka międzywojenna nowoczesność (której pełnym wyrazem jest Drapacz „Skarbek”, dwie ulice dalej).

Co widać dziś w parterach? Knajpy, knajpy, knajpy. Praktycznie wszystkie pierwotne sklepy zostały zaadaptowane na lokale gastronomiczne. Witryny zachowane są często w oryginalnej formie z lat 50.–80., tylko z nowymi neonami i markizami. Kto chce zobaczyć fragmenty oryginalnych wnętrz mieszczańskich — zwykle wystarczy wejść do kawiarni na pierwszym piętrze. Kilka lokali zachowało drewniane stropy, kominki, sztukaterie.

Mariacka po zmroku zmienia tożsamość. Od godziny mniej więcej 18:00 w piątki i soboty zaczyna się sezon. Lokale wystawiają stoliki na bruk, witryny rozjarzają się w ciepłych tonach, muzyka wylewa się przez otwarte drzwi.

Profilowo deptak ma dziś trzy główne nurty: gastronomię śląską (rolada, kluski, modra kapusta — Pyra Bar, Brama Cafe), kuchnię azjatycką (sushi, koreańskie, wietnamskie) oraz koktajl-bary i puby z muzyką na żywo. Cocktail Bar Max, Beerhouse Mariacka, Kato Cafe & Pub — to nazwiska, które pojawiają się w przewodnikach od lat. Przewracają się oczywiście — co kilka lat część szyldów się zmienia, ale charakter ulicy pozostaje.

Muzyka: w kilku lokalach grają zespoły na żywo (jazz, blues, folk), w innych DJ-e (od house po polski hip-hop). Latem — koncerty na ulicy, w ramach cyklu „Mariacka uliczka kultury”. Sezon trwa od czerwca do września, koncerty w czwartki i piątki, wstęp wolny. Wykonawcy — od lokalnych zespołów alternatywnych po większe nazwiska polskiej sceny.

Nocą Mariacka żyje do białego rana. Pierwsze patrole policji pojawiają się dopiero gdzieś koło 3:00 — i to też raczej dla porządku niż konkretnych interwencji. Generalnie jest bezpiecznie, choć na małych grupach ośmielonych alkoholem warto mieć oko jak wszędzie indziej. Mieszkańcy okolicznych kamienic w wielu sygnalizowali w ostatnich latach problem z hałasem — od 2022 r. obowiązuje godzina 24:00 jako ograniczenie głośnej muzyki na zewnątrz. W praktyce zasada bywa elastyczna.

Od 2010 r. miasto wraz z lokalami współorganizuje plenerowy cykl koncertowy „Mariacka uliczka kultury”. Wstęp wolny, scena ustawiana na środku deptaka, miejsce na widownię — bruk, ławki, krzesła wyniesione z knajp.

Program zazwyczaj obejmuje 8–12 koncertów w sezonie letnim (czerwiec–wrzesień). Gatunki: jazz, blues, folk, world music, niezależny rock. Z wykonawców pojawiali się m.in. Mietek Szcześniak, Janusz Yanina Iwański, Krzysztof Ścierański, lokalne zespoły śląskie. Atmosfera bardzo nieformalna — między utworami muzycy często schodzą do publiczności, koncert bywa przerywany burzą lub zbyt głośnym śmiechem przy sąsiednim stoliku.

Oprócz cyklu kulturalnego raz w roku odbywa się Mariacki Festyn — uliczna parada gastronomiczna, w której uczestniczy większość lokali. Stoiska wystawiane są przed wejściami, próbować można za drobne kwoty (5–15 zł za porcję). Termin — początek września.

Dla turystów to dobry pretekst, żeby trafić tu w sezonie. Kalendarz wydarzeń znajdziemy na portalu miejskim oraz na profilach lokali na Mariackiej.

Klasyczny śląski obiad — Pyra Bar, Restauracja Brama Cafe, Browarnia (kluski, rolada, modra kapusta od 35–55 zł). Pizza i włoski makaron — kilka lokali włoskich w środkowej części deptaka, ceny 35–55 zł za danie. Kuchnie azjatyckie — sushi (od 70 zł za zestaw), wietnamski pho (35 zł), koreańskie BBQ. Bary śniadaniowe — rosną w siłę, otwarte od 9:00, ceny ok. 25–40 zł za zestaw.

Na kawę i ciasto — Cogito Cafe, Mała Czarna, Nowa Cafe (kawa speciality od 16 zł). Latem stoliki na zewnątrz, rzadko trzeba czekać.

Koktajle — Cocktail Bar Max (klasyka miksologii, ceny 30–50 zł), Beerhouse (kraftowe piwo). W cieplejsze wieczory cena drinków podnosi się o kilka złotych — to jednak deptak premium, nie tania ulica.

Na jednorazowe jedzenie szybkie — kilka kebabów, food trucki w bocznych podwórkach, fast-foody. W ciągu 350 metrów zmieści się chyba wszystko, co Katowice mają do zaoferowania kuchennie. Trochę tańsze opcje — pl. Wolności, ul. Stawowa lub osiedle Tysiąclecia.

Toalety publiczne: na Rynku (5 min spacerem), w Galerii Katowickiej (5 min). Większość lokali udostępnia toalety klientom.

Kto chce zobaczyć Mariacką w pełnym blasku architektonicznym — niech przyjdzie w słoneczne przedpołudnie, między 9:00 a 12:00. Bruk pusty, kamienice w pełnym świetle, można spokojnie fotografować detale fasad. Kawiarnie się otwierają, śniadania w stoliku na ulicy.

Kto przychodzi po atmosferę — czeka do wieczora. Najlepszy czas: piątek/sobota od 19:00 do 1:00. Tłum, gwar, muzyka, koktajle, kolacje. To Mariacka, którą znają w całej Polsce.

Najgorszy moment — niedzielne popołudnie zimowe. Wiele lokali zamknięte, deptak pusty, wiatr w wąskim ciągu kamienic potrafi być dotkliwy. Zdjęcia wtedy też wyjdą fajne — ale klimatu szukać raczej na pl. Wolności lub w Galerii Katowickiej.

W grudniu okolice Mariackiej rozjarzają się świątecznymi iluminacjami — to dobry powód, by ulica wpadała w przedświąteczne kadry.