Wielka Synagoga w Katowicach — miejsce pamięci Katowice — zabytki

W skrócie

Przy dzisiejszej ul. Adama Mickiewicza w Śródmieściu stała Wielka Synagoga, otwarta 12 września 1900 r. i największa bożnica przedwojennych Katowic. Niemcy podpalili ją we wrześniu 1939 r., a rozbiórkę ruin zakończono do lutego 1940 r. Z budynku nie zachowało się nic. Teren nosi nazwę plac Synagogi, działa na nim prywatne targowisko, a upamiętnieniem jest pojedynczy obelisk z tablicą poświęconą zgładzonym Żydom, mieszkańcom Katowic.

Czego szukać na placu Synagogi

Plac Synagogi leży u zbiegu ul. Adama Mickiewicza, ul. Księdza Piotra Skargi i ul. Stawowej, kilka minut pieszo od Rynku. Upamiętnienie jest niepozorne: pojedynczy obelisk z tablicą, ustawiony między ul. Mickiewicza a ul. Skargi.

Napis brzmi: „Dla uczczenia pamięci Żydów, mieszkańców Katowic – zgładzonych przez niemieckiego okupanta w latach 1939–1945”.

Wokół pomnika od lat działa targowisko pod namiotami, a teren pozostaje w rękach prywatnego właściciela. Projekt planu miejscowego przewidywał tu plac publiczny i zaznaczenie śladu spalonej bożnicy na nawierzchni; zarys synagogi w bruku pozostaje na razie zamiarem planistycznym.

Dwie synagogi Katowic — jak ich nie mylić

Bożnice były dwie i stały w różnych punktach Śródmieścia. Stara Synagoga powstała w 1862 r. na rogu dzisiejszych ul. 3 Maja i ul. Juliusza Słowackiego 22, według projektu mistrza budowlanego Ignatza Grünfelda. Piętrowy, neoromański budynek ze spadzistym dachem mieścił 200 mężczyzn i 120 kobiet. W latach 1880–1883 Carl Häusler rozbudował go do 282 i 221 miejsc; we wrześniu 1900 r. bożnicę zamknięto i rozebrano.

Wielka Synagoga, zwana też Nową, stanęła w 1900 r. przy dzisiejszej ul. Mickiewicza i to o niej jest ta strona. Instytucja Kultury Katowice Miasto Ogrodów nazywa ją trzecią katowicką synagogą, wliczając wcześniejsze sale modlitewne w domach prywatnych.

Budowa w latach 1896–1900

Powodem była ciasnota: po przyłączeniu w 1884 r. Bogucic i Zawodzia rozbudowana rok wcześniej Stara Synagoga znów okazała się za mała. Budowę forsował przewodniczący Zarządu Gminy Synagogalnej Salomon Wiener.

Zgodę władz pruskich uzyskano w 1897 r.; gmina kupiła wtedy działkę o powierzchni 4400 m kw. za 6000 marek przy ówczesnej Uferstraße, później August-Schneider-Straße. Komisja Budowy pod przewodnictwem Maxa Frönlicha wybrała spośród trzech propozycji projekt architekta Maxa Grünfelda z firmy Ignatz Grünfeld Baugeschäft; podpisał się pod nim także jego brat Hugo.

Pozwolenie na budowę wydano 10 sierpnia 1898 r., a na budynek administracyjny gminy 2 czerwca 1899 r. Koszt szacowany na 350 tys. marek sięgnął ostatecznie 500 tys. Otwarcie odbyło się w środę 12 września 1900 r.

Skąd wiadomo, jak wyglądała

Budynku nie ma od 1939 r., więc opis wyglądu opiera się wyłącznie na dokumentacji i ikonografii: oryginalnych projektach budowlanych z 1898 r., złożonych w katowickiej Policji Budowlanej i przechowywanych dziś w większości w Archiwum Państwowym w Katowicach, na fotografiach i pocztówkach oraz na okolicznościowej książce rabina Jacoba Cohna z 1900 r.

Max Grünfeld połączył neogotyk, neorenesans i styl mauretański, wzorując się na niemieckich synagogach reformowanych, m.in. Nowej Synagodze w Berlinie. Nad główną salą modlitewną wznosiła się wielka kopuła o konstrukcji żebrowej z latarnią, a boczne ściany przepruwały olbrzymie, późnogotyckie okna z maswerkami.

Liczba miejsc bywa podawana rozbieżnie: Wirtualny Sztetl mówi o 670 miejscach dla mężczyzn i 514 dla kobiet, część opracowań powtarza projektowe 450 dla kobiet.

Zespół budynków i gmina wokół bożnicy

Na tyłach synagogi wzniesiono budynek administracyjny gminy, obok nową mykwę, rytualną rzeźnię drobiu i piekarnię macy. Powstała też szkoła, której gmach do dziś służy liceum przy ul. Księdza Piotra Skargi. Bruk na przylegającej jezdni wyciszono korkiem, żeby uliczny hałas nie zakłócał nabożeństw.

W 1931 r. społeczność żydowska Katowic liczyła 5716 osób, z czego niemal 60 procent przyjechało z innych części Rzeczypospolitej. Tuż przed wybuchem wojny pozostało w mieście 8587 Żydów, około 6,3 procent ogółu mieszkańców.

Od 6 do 11 listopada 1884 r. obradował w Katowicach zjazd ruchu Chowewej Syjon, znany jako Konferencja Katowicka — szesnaście lat przed wybudowaniem Wielkiej Synagogi.

Wrzesień 1939 i spór o datę pożaru

3 września 1939 r. Katowice zajęły wojska niemieckie; Niemcy plądrowali żydowskie domy, a Wielką Synagogę podpalili.

Data pożaru pozostaje sporna. Przez wiele lat wskazywano 4 września. Analiza źródeł zebranych przez Grzegorza Bębnika z katowickiego oddziału IPN — w zbiorze „Katowice we wrześniu ’39” z 2006 r. i monografii „Wrzesień 1939 r. w Katowicach” z 2012 r. — wskazuje na wieczór 8 września; tę datę przyjmuje też Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Władze pilnowały, żeby nikt ognia nie gasił; strażakom nakazano tylko zabezpieczanie sąsiednich budynków. Około godz. 3.30 nad ranem zawalił się dach wraz z kopułą. Nazajutrz „Kattowitzer Zeitung” przypisał na pierwszej stronie pożar starciu z żołnierzami ukrywającymi się w gmachu.

W pierwszych trzech miesiącach okupacji Niemcy zmusili do wyjazdu z Katowic około 11–12 tys. Żydów; pod koniec 1939 r. zostało w mieście około 900 osób.

Rozbiórka i powojenne losy terenu

Pismem z 20 września 1939 r. niemiecka Policja Budowlana nakazała gminie żydowskiej rozebrać ruiny na własny koszt, a 23 lutego 1940 r. wystąpiła o wykreślenie rzutu synagogi z planu miasta. W ocalałych budynkach gminy okupanci ulokowali policję, w tym Gestapo.

Powojenny projekt odbudowy bożnicy nie doczekał się realizacji, a dawną mykwę zajmuje dziś firma ubezpieczeniowa.

Budynek przy ul. Mickiewicza 9 to jedyna zachowana materialna pozostałość założenia. W latach 30. XX w. mieścił dom modlitwy, a po pozwoleniach z 1937 r. został przebudowany i podwyższony, z ceglaną elewacją i wejściem od ul. Skargi. Po wojnie działała w nim redakcja „Trybuny Robotniczej”, a w latach 60. XX w. obiekt zaadaptowano na przychodnię, która funkcjonuje do dziś.

Obelisk i nazwa placu

Data postawienia obelisku różni się w zależności od źródła. Wirtualny Sztetl wiąże pomnik z komitetem obywatelskim zawiązanym w lipcu 1988 r., dzieje.pl mówi o odsłonięciu w 1988 r., polska Wikipedia wskazuje 27 czerwca 1989 r. i autorstwo Mirosława Kicińskiego, a „Gazeta Uniwersytecka UŚ” — rok 1993. Wszystkie wersje dotyczą tego samego pomnika i tej samej inskrypcji.

Bezsporna jest nazwa terenu: plac Synagogi przyjęła Rada Miasta Katowice uchwałą z 8 października 1990 r. W 2006 r. Fundacja Or Chaim ogłosiła projekt odbudowy bożnicy w pierwotnym miejscu; do realizacji nie doszło.

Dostępność, czas wizyty i inne miejsca żydowskich Katowic

Wstęp jest bezpłatny, nie ma bramy ani kasy. Na obelisk i tablicę wystarcza kilkanaście minut; z budynkiem przy ul. Mickiewicza 9 i dawną lokalizacją Starej Synagogi — około 40 minut.

Kiedy nie przychodzić: w godzinach handlu stragany, klienci i samochody dostawcze zasłaniają otoczenie pomnika. Nie ma tu zadaszenia ani rozbudowanej narracji historycznej — cała treść mieści się na jednej tablicy.

Czynny cmentarz żydowski przy ul. Kozielskiej 16, otwarty 9 września 1869 r., zajmuje 1,1 ha i ma pomnik ofiar Zagłady. Liczbę zachowanych nagrobków źródła podają rozbieżnie: Wirtualny Sztetl mówi o 947, ogłoszenia gminy o ponad 1400. Gmina Wyznaniowa Żydowska z bractwem Chewra Kadisza organizuje tam okresowo oprowadzania z zapisami; nie planujmy ich na szabat ani święta żydowskie.

Doroczna uroczystość 27 stycznia, w Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu, odbywa się nie tutaj, lecz na cmentarzu, z udziałem katowickiego oddziału IPN i gminy.

Czynnym domem modlitwy jest dziś Synagoga im. Chaskiela Bessera przy ul. 3 Maja 16, otwarta w marcu 2010 r.

Lokalizacja

Adres: pl. Synagogi, przy ul. Adama Mickiewicza, 40-092 Katowice

Źródła

Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, „Synagoga Wielka w Katowicach (pl. Synagogi)”, Wirtualny Sztetl, artykuł zweryfikowany (dostęp: 28.07.2026)
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, „Synagoga Stara w Katowicach (ul. Słowackiego 22)”, Wirtualny Sztetl, artykuł zweryfikowany (dostęp: 28.07.2026)
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, „Historia społeczności żydowskiej w Katowicach”, Wirtualny Sztetl (dostęp: 28.07.2026)
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, „Dom modlitwy w Katowicach (ul. Mickiewicza 9)”, Wirtualny Sztetl (dostęp: 28.07.2026)
Sławomir Pastuszka, „Cmentarz żydowski w Katowicach (ul. Kozielska 16)”, Wirtualny Sztetl, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN (dostęp: 28.07.2026)
Instytucja Kultury Katowice Miasto Ogrodów im. Krystyny Bochenek, „Katowickie synagogi”, opis wystawy w ramach projektu My/Wy – katowiccy Żydzi, kuratorka Zofia Kusztal, 2019 (dostęp: 28.07.2026)
Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach, opis wydawnictwa: Grzegorz Bębnik, „Wrzesień 1939 r. w Katowicach”, Katowice 2012, rozwinięcie zbioru dokumentów „Katowice we wrześniu ’39”, IPN 2006 (dostęp: 28.07.2026)
PAP, „W Katowicach upamiętnią powstanie Wielkiej Synagogi”, dzieje.pl, 2020 (dostęp: 28.07.2026)
A. Sikora, „Śladami Żydów w Katowicach”, Gazeta Uniwersytecka UŚ, Uniwersytet Śląski w Katowicach (dostęp: 28.07.2026)
Polskie Radio 24, „Synagoga Wielka w Katowicach. Zabytek zniszczony przez Niemców”, polskieradio24.pl, 12.10.2025 (dostęp: 28.07.2026)
Redakcja WKATOWICACH.eu, „Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu w Katowicach. Uroczystość na cmentarzu żydowskim przy ul. Kozielskiej”, wkatowicach.eu, 26.01.2024 (dostęp: 28.07.2026)
„Plac Synagogi w Katowicach”, Wikipedia, wersja polskojęzyczna (dostęp: 28.07.2026)
Nominatim, OpenStreetMap, rekord „Miejsce Wielkiej Synagogi”, ul. Adama Mickiewicza, Katowice, geokodowanie (dostęp: 28.07.2026)

Najczęstsze pytania

Czy zostało cokolwiek z Wielkiej Synagogi?

Z samej bożnicy nic. Przetrwał dawny gmach administracyjny gminy żydowskiej z jej tyłów, obecnie przychodnia przy ul. Mickiewicza 9, oraz oryginalne projekty budowlane z 1898 r. w Archiwum Państwowym w Katowicach.

Którego dnia spalono synagogę, 4 czy 8 września 1939 r.?

Przez dziesięciolecia podawano 4 września. Analiza źródeł Grzegorza Bębnika z katowickiego oddziału IPN wskazuje na wieczór 8 września; dach z kopułą zawalił się około godz. 3.30 nad ranem. Rozbieżność nie została ostatecznie zamknięta.

Czy Wielka Synagoga to to samo co Stara Synagoga?

Nie. Stara Synagoga stała od 1862 r. na rogu dzisiejszych ul. 3 Maja i ul. Słowackiego 22 i została rozebrana po 1900 r. Wielka Synagoga powstała w 1900 r. przy dzisiejszej ul. Mickiewicza i spłonęła we wrześniu 1939 r.

Jak dojechać na plac Synagogi?

Plac leży w Śródmieściu, kilka minut pieszo od Rynku i od dworca Katowice. Aktualne linie, przystanki i rozkłady najlepiej sprawdzić w wyszukiwarce połączeń Zarządu Transportu Metropolitalnego Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii.