- Opublikowano: 28.07.2026
- Fakty sprawdzone w źródłach: 28.07.2026
W skrócie
Przy ul. Wincentego Pola w katowickim Brynowie sąsiadują trzy odrębne rzeczy: teren dawnej kopalni „Wujek”, pomnik-krzyż ku czci dziewięciu górników zastrzelonych 16 grudnia 1981 r. oraz muzeum Śląskiego Centrum Wolności i Solidarności. Pomnik stoi na otwartym placu przed zakładem — można podejść o każdej porze, bez biletu. Muzeum zajmuje dawny magazyn odzieżowy kopalni pod numerem 38, ma stałe godziny otwarcia i płatne wejście. Na sam teren kopalni, dziś w likwidacji, zwiedzający nie wchodzą. Wizyta obejmująca pomnik i wystawę zajmuje od dwóch do trzech godzin.
Trzy osobne obiekty, jeden rejon ulicy
Kopalnia „Wujek” to zakład przemysłowy. Wydobycie zakończono tu w 2021 r., a od 1 kwietnia 2026 r. Ruch Wujek wyłączono ze struktury Oddziału KWK Staszic–Wujek i włączono do Oddziału KWK w Likwidacji Polskiej Grupy Górniczej. Teren zakładu nie jest dostępny dla zwiedzających.
Pomnik-krzyż stoi na placu NSZZ Solidarność przed bramą kopalni — przestrzeń publiczna, otwarta.
Muzeum ŚCWiS pod adresem ul. Wincentego Pola 38 to osobna instytucja: własny budynek, kasa i godziny pracy. Do obejrzenia pomnika nie trzeba wchodzić do muzeum, i odwrotnie.
Grudzień 1981 roku według IPN
Stan wojenny wprowadzono 13 grudnia 1981 r. Dzień później górnicy „Wujka” rozpoczęli strajk okupacyjny, reagując na internowanie Jana Ludwiczaka, przewodniczącego zakładowej Solidarności. Instytut Pamięci Narodowej podaje, że protestowało około 3 tysięcy górników, a strajkowało wtedy blisko 50 zakładów w regionie katowickim.
15 grudnia wieczorem Wojewódzki Komitet Obrony zdecydował o „odblokowaniu” zakładu. 16 grudnia około godziny 8.00 kopalnię otoczyły siły milicyjne. Według IPN w operacji uczestniczyło 1471 funkcjonariuszy MO i ZOMO oraz 760 żołnierzy, wspartych 22 czołgami i 44 wozami bojowymi. Atak rozpoczęły armatki wodne i gaz łzawiący, potem czołgi i transportery rozbiły ogrodzenie. Około godziny 12.30 pluton specjalny ZOMO, uzbrojony w pistolety maszynowe, otworzył ogień do górników.
Sześciu górników zginęło na miejscu, trzej zmarli później w wyniku odniesionych ran. IPN podaje liczbę 23 rannych górników; część relacji prasowych mówi ogólniej o kilkudziesięciu rannych. Obrażenia odnieśli także funkcjonariusze.
Dziewięciu górników — imiona i nazwiska
Śląskie Centrum Wolności i Solidarności, które nosi imię ofiar, wymienia je w następującej formie: Józef Czekalski, Józef Krzysztof Giza, Joachim Józef Gnida, Ryszard Józef Gzik, Bogusław Kopczak, Andrzej Pełka, Jan Stawisiński, Zbigniew Wilk, Zenon Zając.
Zapis imion bywa różny w zależności od źródła. Ogólnopolski serwis IPN podaje formę Krzysztof Giza, oddział katowicki IPN — Józef Giza, a ŚCWiS używa pełnej formy dwuimiennej. Nie chodzi o dwie osoby, lecz o wybór między imionami tej samej osoby.
Najmłodszy z zabitych miał 19 lat, najstarszy 48. Jan Stawisiński zmarł w szpitalu 25 stycznia 1982 r. Szczegółowe biogramy wszystkich dziewięciu publikuje ŚCWiS i tam należy sięgać po dane osobowe.
Pomnik: konkurs, budowa, odsłonięcie
Oficjalna nazwa brzmi: Pomnik ku czci górników kopalni „Wujek” poległych 16 grudnia 1981 roku. W obiegu potocznym funkcjonuje jako Pomnik Dziewięciu z Wujka albo po prostu Krzyż-Pomnik.
Powstał z inicjatywy Społecznego Komitetu Budowy Pomnika. Konkurs rozstrzygnięto 15 listopada 1990 r., wybierając projekt spośród 12 nadesłanych prac. Autorami są Alina Borowczak-Grzybowska i Andrzej Grzybowski. Budowę rozpoczęto 23 czerwca 1991 r.
Odsłonięcie odbyło się 15 grudnia 1991 r., w przeddzień dziesiątej rocznicy pacyfikacji. Pomnik odsłonił ówczesny prezydent RP Lech Wałęsa, a poświęcił go nuncjusz apostolski abp Józef Kowalczyk.
Z czego składa się założenie pomnikowe
Dominantą jest krzyż o wysokości 33 metrów, wykonany ze stali i betonu. U jego podstawy stoi dziewięć symbolicznych krzyży, w których umieszczono urny z ziemią pobraną z grobów zabitych górników.
Założenie obejmuje także plac zgromadzeń, kolumnadę i ceglany mur z tablicami pamiątkowymi. Tablic jest kilkanaście, fundowały je różne instytucje i środowiska, a ich liczba rosła przez lata — pochodzą z różnych okresów i nie tworzą jednolitej całości.
Najstarszy element zespołu to drewniany krzyż umieszczony na skrzyżowaniu ramion betonowej konstrukcji. Ten sam, który górnicy postawili pod murem kopalni bezpośrednio po grudniu 1981 r., zanim oficjalny pomnik był możliwy.
Konserwacja drewnianego krzyża
W czerwcu 2021 r., przed 40. rocznicą pacyfikacji, drewniany krzyż zdjęto z konstrukcji i przekazano do prac konserwatorskich — oczyszczenia i impregnacji drewna. Potem wrócił na miejsce. Koszt prac przy pomniku przekroczył 140 tysięcy złotych, a środki wyłożył samorząd województwa śląskiego. Zakres objął również renowację samej konstrukcji.
Pomnik figuruje w ewidencji miejsc pamięci narodowej województwa śląskiego. Wpisu do rejestru zabytków ani numeru takiego wpisu nie udało się potwierdzić w dostępnych źródłach — po pewność co do statusu prawnego obiektu trzeba sięgnąć do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach.
Czym jest Śląskie Centrum Wolności i Solidarności
ŚCWiS to wojewódzka samorządowa instytucja kultury, prowadzona wspólnie przez Województwo Śląskie i Miasto Katowice. Uchwałę intencyjną sejmik przyjął 12 września 2011 r., umowę o wspólnym prowadzeniu podpisano 16 grudnia 2011 r., a statut nadano 19 grudnia 2011 r. Placówka działa więc od końca 2011 r., choć izba pamięci przy kopalni istniała wcześniej.
Zakres działania obejmuje stan wojenny, opozycję do 1989 r. i historię Solidarności; obok wystaw instytucja prowadzi działalność naukowo-badawczą, dokumentacyjną i edukacyjną. Siedzibą jest stuletni budynek dawnego magazynu odzieżowego kopalni „Wujek”.
Wystawa stała i czołg T-55
Obecną wystawę stałą otwarto 16 grudnia 2021 r., dokładnie w 40. rocznicę pacyfikacji. Zajmuje ponad 1100 m² na trzech poziomach — wcześniejsza była wielokrotnie mniejsza, a źródła podają jej powierzchnię rozbieżnie, na 140 lub 250 m². Poziom −1 pokazuje powojenny kontekst polityczny Europy i początki Solidarności, poziom 0 wydarzenia 16 grudnia 1981 r., poziom +1 lata 80. i Okrągły Stół.
Największym eksponatem jest czołg T-55. Wprowadzenie go do budynku wymagało wzmocnienia stropów i wykucia otworu w ścianie — pojazd waży 32 tony i wjeżdżał pod wyliczonym kątem. Na poziomie 0 zachowano rampę, z której padły strzały. W zbiorach jest też hełm górniczy przestrzelony pociskiem i makieta kopalni z układem natarcia.
Rozbudowa z 2026 roku i plany na kolejne lata
27 czerwca 2026 r. otwarto nową część kompleksu, funkcjonującą pod nazwą Centrum Dziewięciu z Wujka. Zaadaptowano budynki dawnego oddziału instalacyjnego i straży pożarnej oraz wybudowano łącznik z magazynem odzieżowym. Znalazły się tam hol wejściowy, biblioteka z archiwum, sale wystaw czasowych, pomieszczenia konferencyjne i edukacyjne, studio nagraniowe oraz taras z widokiem na teren likwidowanej kopalni. Inwestycja kosztowała 21 milionów złotych, z czego 15,9 miliona pochodziło z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji.
Kolejnym etapem ma być adaptacja zabytkowej łaźni łańcuszkowej — szacunkowo 49,5 miliona złotych przy 40,8 miliona dofinansowania unijnego. Przetarg ogłoszono w 2026 r., roboty przewidziano na lata 2027–2029, więc część terenu pozostanie placem budowy.
Na jednej z elewacji odtworzono mural „Pamiętamy” francuskiego artysty Al Stickinga. Pierwsza wersja z 2018 r. musiała zniknąć w trakcie rozbudowy. Nowa, pionowa, mierzy około 12 na 5 metrów; w litery słowa wpisano twarze dziewięciu górników, a obok nich portret współczesnego ratownika z kopalni Staszic-Wujek.
Dostępność, czas zwiedzania i kiedy nie przyjeżdżać
Muzeum należy do lepiej przystosowanych obiektów w Katowicach. Wejście jest szerokie i bez progów, z pochylnią o łagodnym nachyleniu. Między poziomami ekspozycji działa winda, toaleta dla osób z niepełnosprawnościami znajduje się po prawej stronie od wejścia głównego. Na każdym poziomie są plany tyflograficzne, przy włącznikach światła oznaczenia w alfabecie Braille'a, panel wprowadzający ma przewodnika w polskim języku migowym, a kody QR prowadzą do nagrań migowych. Zamontowano pętle indukcyjne. Miejsce parkingowe dla osób z niepełnosprawnościami jest jedno, około 50 metrów od budynku.
Na wystawę stałą wystarczy zwykle półtorej do dwóch godzin, z przewodnikiem dłużej. Pomnik obejrzy się w kwadrans, jeśli nie czytać wszystkich tablic po kolei.
16 grudnia to dzień głównych obchodów i najgorszy termin na spokojne zwiedzanie. Msza w intencji zabitych odprawiana jest w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Katowicach-Brynowie, po czym uczestnicy przechodzą pod pomnik na apel poległych i składanie wieńców. Biorą w nich udział rodziny ofiar, świadkowie wydarzeń i najwyższe władze państwowe; plac jest wypełniony, a dostęp bywa ograniczony ze względów porządkowych. 16 grudnia 2026 r. przypada 45. rocznica, a sejmik uchwałą z 15 grudnia 2025 r. ogłosił rok 2026 Rokiem Dziewięciu Górników z „Wujka”.
Przystanki komunikacji miejskiej są w bezpośrednim sąsiedztwie. Numery linii i rozkłady najlepiej sprawdzić w wyszukiwarce połączeń Zarządu Transportu Metropolitalnego Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii.
Lokalizacja
Adres: ul. Wincentego Pola 38, 40-596 Katowice (muzeum ŚCWiS); pomnik-krzyż na placu NSZZ Solidarność przy ul. Wincentego Pola
Źródła
- Śląskie Centrum Wolności i Solidarności im. Dziewięciu Górników z „Wujka”, Wystawa stała — godziny otwarcia, opis ekspozycji i zasady rezerwacji, scwis.pl (dostęp: 28.07.2026)
- Śląskie Centrum Wolności i Solidarności im. Dziewięciu Górników z „Wujka”, 2026 – Rok Dziewięciu Górników z Wujka oraz Biogramy Dziewięciu Górników, scwis.pl, 2026 (dostęp: 28.07.2026)
- Instytut Pamięci Narodowej, Pacyfikacja kopalni „Wujek” – największa zbrodnia stanu wojennego, ipn.gov.pl (dostęp: 28.07.2026)
- Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach, Pacyfikacja kopalni „Wujek”, katowice.ipn.gov.pl (dostęp: 28.07.2026)
- Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego, Śląskie Centrum Wolności i Solidarności im. Dziewięciu Górników z „Wujka” — karta jednostki kultury, BIP Samorządu Województwa Śląskiego, bip.slaskie.pl (dostęp: 28.07.2026)
- Miasto Katowice, Śląskie Centrum Wolności i Solidarności — informacja o dostępności, serwis Katowice Bez Barier, bezbarier.katowice.eu (dostęp: 28.07.2026)
- Polska Agencja Prasowa, Otwarcie nowej części Centrum Dziewięciu z Wujka – 27 czerwca, dzieje.pl, 16.06.2026 (dostęp: 28.07.2026)
- Polska Agencja Prasowa, Konserwacja Pomnika-Krzyża przy kopalni Wujek, dzieje.pl, czerwiec 2021 (dostęp: 28.07.2026)
- Polska Grupa Górnicza S.A., Kopalnie Wujek i Bielszowice w 2026 roku, pgg.pl, 2026 (dostęp: 28.07.2026)
Najczęstsze pytania
Czy do pomnika można podejść bez biletu i o dowolnej porze?
Tak. Pomnik-krzyż stoi na otwartym placu przed dawną kopalnią, przy ul. Wincentego Pola. Nie ma bramy, kasy ani godzin otwarcia. Ograniczenia pojawiają się wyłącznie doraźnie, przy okazji uroczystości rocznicowych.
Czy można wejść na teren kopalni „Wujek”?
Nie. Teren zakładu nie jest udostępniany zwiedzającym. Wydobycie zakończono w 2021 r., a od 1 kwietnia 2026 r. Ruch Wujek przeszedł do Oddziału KWK w Likwidacji Polskiej Grupy Górniczej. Zwiedzanie obejmuje pomnik i budynki muzeum, a nie infrastrukturę górniczą. Z tarasu w nowej części ŚCWiS widać teren kopalni z zewnątrz.
Ile kosztuje wstęp na wystawę i czy jest dzień bezpłatny?
Wystawa stała jest biletowana. Aktualny cennik ŚCWiS publikuje na stronie scwis.pl w osobnym dokumencie i to jedyne miarodajne źródło — ceny bywają zmieniane, a kwoty krążące w opracowaniach turystycznych są nieaktualne. Informacji o stałym dniu bezpłatnego wstępu nie udało się potwierdzić w materiałach instytucji; najlepiej zapytać telefonicznie lub mailowo przy rezerwacji.
Czy da się zwiedzać z uczestnikiem strajku?
Tak, ŚCWiS prowadzi oprowadzania z udziałem uczestników wydarzeń z grudnia 1981 r. Odbywają się we wtorki, czwartki i pierwsze soboty miesiąca. Wymagają wcześniejszej rezerwacji — telefonicznej lub mailowej, przez adres rezerwacyjny podany na stronie instytucji.
Ilu górników zginęło i ilu zostało rannych?
Zginęło dziewięciu górników: sześciu na miejscu, trzej zmarli później w wyniku ran. Instytut Pamięci Narodowej podaje liczbę 23 rannych górników; część relacji prasowych używa nieprecyzyjnego określenia „kilkudziesięciu rannych”. Przy podawaniu liczb najbezpieczniej trzymać się danych IPN i ŚCWiS.
Czy sprawcy zostali osądzeni?
Procesy ciągnęły się dziesięciolecia. Według IPN dowodzący plutonem specjalnym ZOMO Romuald Cieślak został w 2008 r. skazany na sześć lat pozbawienia wolności, a jego podwładni na kary od trzech i pół do czterech lat. Dla kontrastu organizatorów strajku skazano już w lutym 1982 r. na kary od trzech do czterech lat.
