O miejscu
Największy kompleks leśny Katowic (~1500 ha) z rezerwatem przyrody Las Murckowski (od 1953 r.) chroniącym 200-letnie buki. Sieć szlaków pieszych i rowerowych.
Pierwsze wrażenie — bukowa puszcza w mieście
Kto pierwszy raz wjeżdża w Las Murckowski od strony ul. Bielskiej, ma trudność uwierzyć, że wciąż jest w Katowicach. Po lewej i prawej rosną buki o pniach grubości obejmujących dwie osoby, korony zwierają się w wysokości 30 metrów nad głową, w południe panuje półmrok jak w katedrze. Zapach próchnicy, wilgotna ściółka pod stopami, dzięcioły kujące w drewno gdzieś nad głową. To las taki, jakiego mało już zostało w środkowej Europie — bukowa puszcza w skali jeden do jednego.
Las Murckowski rozciąga się na powierzchni około 1500 hektarów, w południowej części Katowic, pomiędzy dzielnicami Murcki i Kostuchna a granicą z Tychami. To największy zwarty kompleks leśny w mieście — i część szerszego kompleksu Lasów Pszczyńsko-Kobiórskich, sięgającego daleko na południe Górnego Śląska.
W samym sercu lasu, na powierzchni 101,55 hektara, leży rezerwat przyrody „Las Murckowski” — utworzony w 1953 r., chroniący najlepiej zachowany fragment starodrzewu bukowego. Tu rosną drzewa, które pamiętają jeszcze gospodarkę leśną pruskich Hohenlohe z połowy XIX w. — buki w wieku 180-220 lat, kilka dochodzących do 230. Przeciętna wysokość drzewostanu w rezerwacie to 33 metry.
Las Murckowski rozciąga się na powierzchni około 1500 hektarów, w południowej części Katowic, pomiędzy dzielnicami Murcki i Kostuchna a granicą z Tychami. To największy zwarty kompleks leśny w mieście — i część szerszego kompleksu Lasów Pszczyńsko-Kobiórskich, sięgającego daleko na południe Górnego Śląska.
W samym sercu lasu, na powierzchni 101,55 hektara, leży rezerwat przyrody „Las Murckowski” — utworzony w 1953 r., chroniący najlepiej zachowany fragment starodrzewu bukowego. Tu rosną drzewa, które pamiętają jeszcze gospodarkę leśną pruskich Hohenlohe z połowy XIX w. — buki w wieku 180-220 lat, kilka dochodzących do 230. Przeciętna wysokość drzewostanu w rezerwacie to 33 metry.
Rezerwat „Las Murckowski” — od 1953 r.
Status rezerwatu nadano formalnie 18 grudnia 1953 r. — to jeden z najstarszych rezerwatów przyrody na Górnym Śląsku. Powodem ochrony była unikalna grąd-buczyna karpacka — fragment lasu, który przetrwał stulecia gospodarki przemysłowej, mimo że dookoła rosły kopalnie, koksownie, huty. Bukowy las pod Murckami zachował się dlatego, że należał do prywatnych dóbr Hohenlohe-Öhringen, którzy traktowali go jako rezerwat łowiecki, a nie surowiec do fedrowania.
Obszar chroniony zajmuje 101,55 ha. Granice są wyznaczone tablicami informacyjnymi, ścieżki przyrodnicze pozwalają poznać las bez schodzenia z wytyczonego szlaku — to obowiązek każdego odwiedzającego rezerwat. Schodzenie ze szlaku grozi mandatem (pilnują tego strażnicy parku krajobrazowego), ale przede wszystkim — niszczeniem siedliska. W rezerwacie chroni się też drobne mchy, paprocie, grzyby i ślimaki, które na pierwszy rzut oka są niewidoczne.
Główna ścieżka przyrodnicza prowadzi z parkingu przy ul. Bielskiej (Murcki) i robi pętlę około 4 km. Tablice informacyjne opowiadają o gatunkach drzew, ptakach, historii lasu. Przewidywany czas przejścia — 1,5 godziny w spokojnym tempie. Dla zainteresowanych historią leśnictwa to chyba najciekawszy punkt całego kompleksu.
Obszar chroniony zajmuje 101,55 ha. Granice są wyznaczone tablicami informacyjnymi, ścieżki przyrodnicze pozwalają poznać las bez schodzenia z wytyczonego szlaku — to obowiązek każdego odwiedzającego rezerwat. Schodzenie ze szlaku grozi mandatem (pilnują tego strażnicy parku krajobrazowego), ale przede wszystkim — niszczeniem siedliska. W rezerwacie chroni się też drobne mchy, paprocie, grzyby i ślimaki, które na pierwszy rzut oka są niewidoczne.
Główna ścieżka przyrodnicza prowadzi z parkingu przy ul. Bielskiej (Murcki) i robi pętlę około 4 km. Tablice informacyjne opowiadają o gatunkach drzew, ptakach, historii lasu. Przewidywany czas przejścia — 1,5 godziny w spokojnym tempie. Dla zainteresowanych historią leśnictwa to chyba najciekawszy punkt całego kompleksu.
Bukowy starodrzew — 200-letnie drzewa, ponad 30 metrów
Bukowi (Fagus sylvatica) daje się tu szczególnie dobrze. Gleba — żyzna gleba brunatna na podłożu glin lodowcowych, klimat — łagodny umiarkowany, opady — wystarczające. Stąd buki dochodzą do wieku 200 lat i wysokości przekraczających 30 metrów. Niektóre drzewa mierzą w obwodzie 4-4,5 metra. Według inwentaryzacji z 2018 r. w samym rezerwacie zewidencjonowano blisko 350 drzew o obwodzie powyżej 3 metrów.
Obok buków rosną tu również dęby szypułkowe (Quercus robur), graby (Carpinus betulus), świerki (Picea abies, mniej liczne, głównie w młodszych nasadzeniach), a w warstwie podrostu — leszczyna, jarzębina, czeremcha. Runo to dywan z poziewnika, czosnku niedźwiedziego (kwitnie maj), zawilców gajowych, kokoryczki i wielu innych gatunków typowych dla buczyny. Ale prawdziwe wrażenie robi sama bukowa korona — jednolita, gęsta, w pełni lata zatrzymuje 90% światła. Na ziemi panuje wówczas zielony półmrok.
Wiosną i jesienią las wygląda zupełnie inaczej. Przed rozwinięciem liści (kwiecień) na ziemi kwitnie czosnek niedźwiedzi — biały dywan, zapach wyczuwalny już z drogi. Jesienią (październik) korony zmieniają się w pomarańcz i miedź — to tradycyjny moment, gdy fotografowie zalewają las setkami statywów.
Obok buków rosną tu również dęby szypułkowe (Quercus robur), graby (Carpinus betulus), świerki (Picea abies, mniej liczne, głównie w młodszych nasadzeniach), a w warstwie podrostu — leszczyna, jarzębina, czeremcha. Runo to dywan z poziewnika, czosnku niedźwiedziego (kwitnie maj), zawilców gajowych, kokoryczki i wielu innych gatunków typowych dla buczyny. Ale prawdziwe wrażenie robi sama bukowa korona — jednolita, gęsta, w pełni lata zatrzymuje 90% światła. Na ziemi panuje wówczas zielony półmrok.
Wiosną i jesienią las wygląda zupełnie inaczej. Przed rozwinięciem liści (kwiecień) na ziemi kwitnie czosnek niedźwiedzi — biały dywan, zapach wyczuwalny już z drogi. Jesienią (październik) korony zmieniają się w pomarańcz i miedź — to tradycyjny moment, gdy fotografowie zalewają las setkami statywów.
Szlaki piesze i rowerowe
Sieć szlaków w Lesie Murckowskim jest gęsta — kilkadziesiąt kilometrów, oznakowana standardowo PTTK (czerwone, niebieskie, zielone, żółte). Trzy główne trasy:
- Szlak czerwony — z Murcków przez serce rezerwatu do Tychów, długość około 12 km. Najpiękniejszy fragment to przejście przez najstarsze partie buczyny.
- Szlak niebieski — z Kostuchny przez Las Murckowski do Lędzin, długość około 18 km. Łączy las z Doliną Mlecznej, fragmentem zalanych dawnych wyrobisk pokopalnianych.
- Szlak zielony — wewnętrzny, pętlowy, około 8 km, z dwoma ścieżkami przyrodniczymi.
Dla rowerzystów — utwardzone drogi leśne pozwalają na MTB i gravel. Asfaltowych dróg w samym lesie praktycznie nie ma, ale dojazd Velostradą Górnośląską z Doliny Trzech Stawów zajmuje 20 minut. Można też startować z Murcków i wpadać do lasu od strony ul. Bielskiej. Pętla 25 km wokół najciekawszych części to dobra całodzienna trasa.
W samym rezerwacie poruszanie się rowerem jest dozwolone wyłącznie po wyznaczonych drogach — schodzenie z nich grozi mandatem (kwota zwykle 200-500 zł, zależnie od strażnika). Zimą część szlaków bywa nieprzejezdna po opadach śniegu — wtedy las staje się rajem dla narciarzy biegowych.
- Szlak czerwony — z Murcków przez serce rezerwatu do Tychów, długość około 12 km. Najpiękniejszy fragment to przejście przez najstarsze partie buczyny.
- Szlak niebieski — z Kostuchny przez Las Murckowski do Lędzin, długość około 18 km. Łączy las z Doliną Mlecznej, fragmentem zalanych dawnych wyrobisk pokopalnianych.
- Szlak zielony — wewnętrzny, pętlowy, około 8 km, z dwoma ścieżkami przyrodniczymi.
Dla rowerzystów — utwardzone drogi leśne pozwalają na MTB i gravel. Asfaltowych dróg w samym lesie praktycznie nie ma, ale dojazd Velostradą Górnośląską z Doliny Trzech Stawów zajmuje 20 minut. Można też startować z Murcków i wpadać do lasu od strony ul. Bielskiej. Pętla 25 km wokół najciekawszych części to dobra całodzienna trasa.
W samym rezerwacie poruszanie się rowerem jest dozwolone wyłącznie po wyznaczonych drogach — schodzenie z nich grozi mandatem (kwota zwykle 200-500 zł, zależnie od strażnika). Zimą część szlaków bywa nieprzejezdna po opadach śniegu — wtedy las staje się rajem dla narciarzy biegowych.
Historia — Hohenlohe, dawne osady leśne
Las pod Murckami przez stulecia należał do dóbr pszczyńskich. W 1846 r. w drodze sukcesji weszły w skład posiadłości książąt Hohenlohe-Öhringen — niemieckiej arystokracji, która zarządzała tymi terenami aż do 1945 r. Hohenlohe traktowali las jako element łowiecki i jednocześnie surowcowy: fedrowanie węgla zaczęło się w okolicach od XVIII w., a kopalnia „Murcki” (obecna „Murcki-Staszic”) jest jedną z najstarszych w Europie.
W głębi lasu do dziś można natknąć się na ślady dawnej gospodarki leśnej i osadnictwa. Resztki kamienic robotniczych przy nieczynnych szybach, ruiny gajówek, stare droga konne. Najciekawszy fragment to okolice tzw. Studzienki Hubertusowej — niewielkiego kamiennego cembrowiska z XIX w., które niegdyś służyło jako wodopój dla zwierząt łownych. Dziś to popularny punkt orientacyjny na szlaku zielonym.
Na południe od rezerwatu, przy ul. Bielskiej, stoi również tzw. „Domek Leśniczego” — drewniana kwatera myśliwska z drugiej połowy XIX w., używana niegdyś przez gości książęcych. Obecnie obiekt jest własnością Lasów Państwowych i pełni funkcję bazy edukacyjnej Nadleśnictwa Katowice. Wnętrza udostępniane są okazjonalnie, na specjalne dni otwarte (zwykle wczesną wiosną i jesienią).
W głębi lasu do dziś można natknąć się na ślady dawnej gospodarki leśnej i osadnictwa. Resztki kamienic robotniczych przy nieczynnych szybach, ruiny gajówek, stare droga konne. Najciekawszy fragment to okolice tzw. Studzienki Hubertusowej — niewielkiego kamiennego cembrowiska z XIX w., które niegdyś służyło jako wodopój dla zwierząt łownych. Dziś to popularny punkt orientacyjny na szlaku zielonym.
Na południe od rezerwatu, przy ul. Bielskiej, stoi również tzw. „Domek Leśniczego” — drewniana kwatera myśliwska z drugiej połowy XIX w., używana niegdyś przez gości książęcych. Obecnie obiekt jest własnością Lasów Państwowych i pełni funkcję bazy edukacyjnej Nadleśnictwa Katowice. Wnętrza udostępniane są okazjonalnie, na specjalne dni otwarte (zwykle wczesną wiosną i jesienią).
Fauna — sarny, dziki, dzięcioły
Las Murckowski wbrew sąsiedztwu z miastem zachował bogatą faunę. Z większych ssaków — sarny (najliczniejsze, można je spotkać o świcie i zmierzchu w głębi lasu), dziki (populacja stała, choć trzymają się dalej od ścieżek), lisy, kuny leśne, borsuki. Sporadycznie pojawiają się łosie, które wędrują z lasów pszczyńskich.
Ptaki — to specjalność tego lasu. Stwierdzono tu obecność ponad 90 gatunków lęgowych. Najliczniej dzięcioły: czarny (największy europejski dzięcioł, nieduża populacja w starodrzewie), zielony, średni, dzięcioł pstry duży i mały. W koronach buków lęgną się ziębki, sójki, zięby. Przy zbiornikach wodnych w obrzeżach lasu — kaczki, łyski, czaple. Sowy nocne (puszczyk, sowa uszata) słychać po zmroku — kto raz słyszał klangor puszczyka w starym lesie, ten już nie zapomni.
Gorzej z owadami i drobną fauną — nie wszystkie gatunki przetrwały lata zanieczyszczenia powietrza w regionie. Ale od kilku dekad sytuacja się poprawia. Wracają motyle dzienne, w mokradłach zaczynają się odradzać żaby. Na ścieżkach wciąż często widać trzmiele, biegacze (Carabidae) i mrówki rude budujące mrowiska w cieniu starych dębów.
Ptaki — to specjalność tego lasu. Stwierdzono tu obecność ponad 90 gatunków lęgowych. Najliczniej dzięcioły: czarny (największy europejski dzięcioł, nieduża populacja w starodrzewie), zielony, średni, dzięcioł pstry duży i mały. W koronach buków lęgną się ziębki, sójki, zięby. Przy zbiornikach wodnych w obrzeżach lasu — kaczki, łyski, czaple. Sowy nocne (puszczyk, sowa uszata) słychać po zmroku — kto raz słyszał klangor puszczyka w starym lesie, ten już nie zapomni.
Gorzej z owadami i drobną fauną — nie wszystkie gatunki przetrwały lata zanieczyszczenia powietrza w regionie. Ale od kilku dekad sytuacja się poprawia. Wracają motyle dzienne, w mokradłach zaczynają się odradzać żaby. Na ścieżkach wciąż często widać trzmiele, biegacze (Carabidae) i mrówki rude budujące mrowiska w cieniu starych dębów.
Praktycznie — gdzie wjazd, parkingi
Las Murckowski jest dostępny całą dobę i bezpłatnie. Główne wjazdy:
- ul. Bielska (Murcki) — największy parking, tablice informacyjne rezerwatu, początek ścieżki przyrodniczej.
- ul. Kościuszki/Pułaskiego (Kostuchna) — wjazd zachodni, dostęp do szlaku niebieskiego.
- ul. Goetla (granica z Tychami) — wjazd południowy, blisko najpiękniejszego starodrzewu.
- od strony Doliny Trzech Stawów — wejście wschodnie, łącznik z systemem ścieżek rekreacyjnych.
Dojazd komunikacją miejską — autobusy ZTM 297, 689 i 920 jadą do Murcków. Z Katowic-Brynowa przejazd zajmuje 25-30 minut. Z Dworca PKP — około 35-40 minut, z przesiadką lub bezpośrednio (linie różnią się rozkładem). Najwygodniejszy przystanek dla rezerwatu — „Murcki Bielska”.
Samochodem — z centrum Katowic dojazd 15-20 minut DK 81 lub przez ul. Mikołowską. Parkingi są bezpłatne, w sezonie wiosennym (kwitnienie czosnku niedźwiedziego, druga połowa kwietnia) potrafią się zapełniać już w środy i czwartki. Najlepszy moment na przyjazd rano — przed 9:00 z reguły są wolne miejsca.
Dla rowerzystów — Velostrada Górnośląska wpada do lasu od strony Doliny Trzech Stawów. Ważne: w samym rezerwacie obowiązują ograniczenia dla rowerów (tylko po szlakach). W pozostałej części lasu można jeździć swobodnie po drogach leśnych.
- ul. Bielska (Murcki) — największy parking, tablice informacyjne rezerwatu, początek ścieżki przyrodniczej.
- ul. Kościuszki/Pułaskiego (Kostuchna) — wjazd zachodni, dostęp do szlaku niebieskiego.
- ul. Goetla (granica z Tychami) — wjazd południowy, blisko najpiękniejszego starodrzewu.
- od strony Doliny Trzech Stawów — wejście wschodnie, łącznik z systemem ścieżek rekreacyjnych.
Dojazd komunikacją miejską — autobusy ZTM 297, 689 i 920 jadą do Murcków. Z Katowic-Brynowa przejazd zajmuje 25-30 minut. Z Dworca PKP — około 35-40 minut, z przesiadką lub bezpośrednio (linie różnią się rozkładem). Najwygodniejszy przystanek dla rezerwatu — „Murcki Bielska”.
Samochodem — z centrum Katowic dojazd 15-20 minut DK 81 lub przez ul. Mikołowską. Parkingi są bezpłatne, w sezonie wiosennym (kwitnienie czosnku niedźwiedziego, druga połowa kwietnia) potrafią się zapełniać już w środy i czwartki. Najlepszy moment na przyjazd rano — przed 9:00 z reguły są wolne miejsca.
Dla rowerzystów — Velostrada Górnośląska wpada do lasu od strony Doliny Trzech Stawów. Ważne: w samym rezerwacie obowiązują ograniczenia dla rowerów (tylko po szlakach). W pozostałej części lasu można jeździć swobodnie po drogach leśnych.
Kiedy odwiedzać — jesień, wiosna
Najpiękniejsze pory roku to wiosna i jesień. Wiosną — koniec marca i kwiecień, gdy w runie wybucha czosnek niedźwiedzi (biały dywan w całym lesie, charakterystyczny zapach), zawilce, kokoryczki. Druga połowa kwietnia daje też widok rozwijających się bukowych liści — początkowo jasnozielonych, niemal fluorescencyjnych w południowym słońcu.
Jesień (połowa października do początku listopada) to klasyczny moment dla fotografów. Buki przybierają kolor pomarańczowy i miedziany, dęby — czerwony. Ściółka mieni się żółciami i czerwienią. Powietrze chłodne, ale jeszcze nie zimne. Tłumów stosunkowo niewielu, oprócz weekendów październikowych.
Lato bywa duszne nawet w lesie, ale to dobry moment dla rowerzystów (cień daje ochłodę). Zimą — pora ciszy. Bukowy las zimą to widok surowy, ale piękny. Po dużym śniegu szlaki bywają nieprzejezdne dla zwykłych rowerów, ale narciarze biegowi mają tu istny raj. Najgorszy moment na wizytę — listopad bezśnieżny, błotny, ciemny. Ale i wtedy w ciszy lasu można poczuć, że to miejsce żyje swoim rytmem.
Jesień (połowa października do początku listopada) to klasyczny moment dla fotografów. Buki przybierają kolor pomarańczowy i miedziany, dęby — czerwony. Ściółka mieni się żółciami i czerwienią. Powietrze chłodne, ale jeszcze nie zimne. Tłumów stosunkowo niewielu, oprócz weekendów październikowych.
Lato bywa duszne nawet w lesie, ale to dobry moment dla rowerzystów (cień daje ochłodę). Zimą — pora ciszy. Bukowy las zimą to widok surowy, ale piękny. Po dużym śniegu szlaki bywają nieprzejezdne dla zwykłych rowerów, ale narciarze biegowi mają tu istny raj. Najgorszy moment na wizytę — listopad bezśnieżny, błotny, ciemny. Ale i wtedy w ciszy lasu można poczuć, że to miejsce żyje swoim rytmem.
Lokalizacja
Adres: Katowice-Murcki, wjazd m.in. od ul. Bielskiej
Najczęstsze pytania
Czy w rezerwacie można schodzić ze szlaku?
Nie. W rezerwacie przyrody „Las Murckowski” obowiązuje bezwzględny zakaz schodzenia z wyznaczonych szlaków. Strażnicy parku krajobrazowego pilnują przestrzegania zasad — mandat za schodzenie ze ścieżki to zwykle 200-500 zł. Pozostawanie na szlaku chroni siedlisko i sam zwiedzający się wówczas nie zgubi.
Kiedy kwitnie czosnek niedźwiedzi?
Czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum) kwitnie w drugiej połowie kwietnia i pierwszej połowie maja, dokładnie zależy od pogody. To moment, gdy las pachnie czosnkiem na kilometry, a ściółka wygląda jak biały dywan. To bezdyskusyjnie najpiękniejszy okres na odwiedzenie rezerwatu. Zbieranie roślin jest jednak zakazane.
Czy w Lesie Murckowskim są dziki?
Tak, populacja dzików jest stała, choć zwierzęta unikają ścieżek i ludzi. Można je spotkać o świcie lub zmierzchu w głębi lasu. Spotkanie z dzikiem w lesie generalnie nie jest niebezpieczne, jeśli zachowamy spokój i nie zbliżamy się do młodych. W razie wątpliwości — wycofujemy się powoli, nie biegamy.
Ile czasu zarezerwować na zwiedzanie rezerwatu?
Ścieżka przyrodnicza w sercu rezerwatu — pętla około 4 km, czas przejścia 1,5-2 godziny w spokojnym tempie. Kto chce zwiedzić więcej (szlak czerwony do Tychów albo zielony przez całość lasu) — zarezerwuje cały dzień. Dla rowerzystów — pętla 25 km wokół najciekawszych miejsc to 3-4 godziny.
Jak najlepiej dojechać z centrum Katowic?
Samochodem — DK 81 lub ul. Mikołowska, dojazd 15-20 minut, parking bezpłatny przy ul. Bielskiej. Komunikacją miejską — autobusy 297, 689, 920 do Murcków, przystanek „Murcki Bielska”, przejazd 25-30 minut z Brynowa. Rowerem — Velostradą Górnośląską przez Dolinę Trzech Stawów, 30-40 minut z centrum.