Dzielnica Szopienice

O dzielnicy

Szopienice (formalnie część jednostki pomocniczej Szopienice-Burowiec, choć Burowiec ma w naszym portalu osobną stronę) to jedna z najbardziej wyrazistych historycznie dzielnic Katowic. Leżą we wschodniej części miasta, blisko granicy z Mysłowicami i Sosnowcem, w pasie dawnych miast hutniczo-górniczych Górnego Śląska.

Tożsamość Szopienic budują trzy filary. Po pierwsze — samodzielność miejska: do 1960 r. Szopienice były odrębnym miastem (z prawami miejskimi nadanymi w 1947 r.), z własnym ratuszem i administracją. Po drugie — tradycja hutnicza: od 1834 r. działała tu jedna z najstarszych w Europie hut cynku, słynna Huta „Uthemann” (po wojnie „Szopienice”), zamknięta dopiero w okresie restrukturyzacji po 1990 r. Po trzecie — krajobraz wodny: Stawy Szopienickie z kąpieliskiem „Bugla” stanowią jedną z najpopularniejszych letnich atrakcji rekreacyjnych w Katowicach. Dziś Szopienice są dzielnicą w trakcie powolnej, ale konsekwentnej rewitalizacji.

Położenie i charakterystyka

Szopienice leżą we wschodniej części Katowic, na pograniczu trzech miast aglomeracji. Od północy graniczą z Sosnowcem (przez rzekę Brynicę), od wschodu — z Mysłowicami, od południa — z Janowem-Nikiszowcem, a od zachodu — z Burowcem (z którym tworzą wspólną jednostkę pomocniczą nr 18) oraz częściowo z Bogucicami.

Dzielnica zajmuje powierzchnię około 8 km², co czyni ją jedną z większych jednostek pomocniczych Katowic. Liczba mieszkańców szacowana jest na kilkanaście tysięcy osób, z czego znaczna część zamieszkuje stare kolonie robotnicze, kamienice z przełomu XIX i XX w. oraz powojenne osiedla bloków.

Pod względem geograficznym Szopienice leżą na Wyżynie Katowickiej, na terenie silnie przekształconym przez ponad 150 lat działalności hutniczej i górniczej. Krajobraz dzielnicy uzupełniają liczne zbiorniki wodne — Stawy Szopienickie oraz mniejsze cieki wodne, w tym dolina Brynicy.

Charakter dzielnicy jest wyraźnie wieloplanowy:

• Centrum Szopienic — wokół ul. Wiosny Ludów i ul. Bednorza, z dawnym ratuszem, kościołami i kamienicami z okresu samodzielności miejskiej
• Stare kolonie robotnicze — m.in. kolonia Wilhelmina, dawne osiedla pracowników hut cynku
• Tereny pohutnicze — wokół byłej Huty „Uthemann”/„Szopienice”, częściowo zrekultywowane
• Stawy Szopienickie — kompleks zbiorników wodnych z kąpieliskiem „Bugla”, terenami rekreacyjnymi i zielenią
• Powojenne osiedla mieszkaniowe — w różnych częściach dzielnicy

Szopienice mają wyraźnie inną tożsamość niż inne dzielnice Katowic — wciąż żywa pozostaje pamięć o czasach, gdy były samodzielnym miastem, a wielu mieszkańców mówi „jadę do Katowic”, mając na myśli centrum miasta.

Historia — od średniowiecznej osady do miasta

Pierwsze pisane wzmianki o Szopienicach pochodzą ze średniowiecza, choć osadnictwo na tym obszarze sięga prawdopodobnie czasów wcześniejszych. Wieś Szopienice — położona przy ważnym szlaku handlowym łączącym Kraków z Wrocławiem — przez stulecia stanowiła własność różnych właścicieli ziemskich i parafii. Etymologia nazwy nie jest jednoznaczna — najczęściej wywodzi się ją od staropolskiego słowa „szopa” (dom, schronienie). W źródłach niemieckojęzycznych z czasów pruskich pojawiała się forma „Schoppinitz”.

Przełomem w historii Szopienic było XIX stulecie — odkrycie i intensywna eksploatacja pokładów rud cynku, ołowiu oraz węgla kamiennego. W 1834 r. uruchomiono hutę cynku, która z czasem przekształciła się w Hutę „Uthemann”. W drugiej połowie XIX w. powstały kolejne huty, kopalnie i zakłady towarzyszące, a wieś przekształciła się w sporą osadę przemysłową.

Po podziale Górnego Śląska w 1922 r. Szopienice znalazły się w granicach Polski. Najważniejszą cezurą administracyjną było uzyskanie praw miejskich w 1947 r. — Szopienice stały się samodzielnym miastem, z własnym ratuszem, urzędami i administracją. Status ten utrzymały do 1 stycznia 1960 r., gdy w wyniku reorganizacji administracyjnej województwa katowickiego zostały włączone do Katowic jako jedna z dużych dzielnic robotniczych.

Drugą połowę XX w. Szopienice spędziły jako jeden z najważniejszych ośrodków hutniczych regionu. Po 1989 r. — restrukturyzacja, zamknięcie hut, stopniowa rewitalizacja, próba budowy nowej tożsamości post-przemysłowej.

Huta „Uthemann”/„Szopienice” — 156 lat hutnictwa cynku

Najważniejszym zakładem przemysłowym w historii Szopienic — i jednym z najsłynniejszych zakładów w historii całego Górnego Śląska — była Huta „Uthemann”, po II wojnie światowej znana jako Huta „Szopienice”. Zakład funkcjonował od 1834 r., kiedy uruchomiono tu pierwsze cynkownie, do 1990 r., kiedy zaprzestano produkcji — łącznie blisko 156 lat ciągłej działalności.

Huta produkowała przede wszystkim cynk hutniczy oraz ołów, będące jednymi z najważniejszych metali przemysłowych XIX i XX w. W szczytowych okresach Szopienice były jednym z największych ośrodków produkcji cynku w Europie. Nazwa „Uthemann” pochodzi od niemieckiego inżyniera, którego nazwisko nadano zakładowi w okresie pruskim. Po II wojnie światowej zakład został znacjonalizowany i znacząco rozbudowany.

Działalność huty pozostawiła po sobie nie tylko gospodarczy, ale także ekologiczny ślad. Przez ponad sto lat emisje cynku, ołowiu i innych metali ciężkich poważnie wpłynęły na okoliczne środowisko — gleba, wody powierzchniowe i powietrze były silnie skażone. Najpoważniejszy problem stanowiło zanieczyszczenie ołowiem. Skala problemu wymagała szeroko zakrojonych działań rekultywacyjnych, prowadzonych po zamknięciu zakładu.

Po likwidacji produkcji w 1990 r. tereny pohutnicze przeszły w ręce różnych właścicieli. Część obiektów została wyburzona, część — zachowana jako zabytki techniki. Pamięć o hucie pozostaje w Szopienicach silna — w wielu rodzinach kilka pokoleń pracowało w tym samym zakładzie, a tożsamość mieszkańców do dziś jest mocno związana z dziedzictwem hutniczym Górnego Śląska.

Stawy Szopienickie i kąpielisko „Bugla”

Najbardziej zaskakującą atrakcją Szopienic — w dzielnicy znanej raczej z hutnictwa niż z natury — są Stawy Szopienickie, kompleks zbiorników wodnych o znaczeniu rekreacyjnym i przyrodniczym, z popularnym kąpieliskiem „Bugla”.

Same stawy mają złożoną genezę. Część z nich powstała jako efekt działalności górniczej i hutniczej — po wyrobiskach piaskowni, dawnych stawach przemysłowych i osadnikach pohutniczych. Z czasem wody opanowały te zagłębienia, a roślinność i fauna stopniowo zasiedliły brzegi.

Najsłynniejszym z nich jest Staw „Bugla”, pełniący funkcję sezonowego kąpieliska miejskiego. Na sezon letni — zwykle od czerwca do końca sierpnia — uruchamiana jest tu strzeżona plaża z ratownikami WOPR, wypożyczalnia sprzętu wodnego oraz infrastruktura towarzysząca. „Bugla” jest jednym z niewielu kąpielisk miejskich w Katowicach i każdego lata odwiedzają ją tysiące osób.

Wokół Stawów Szopienickich rozciągają się tereny zielone wykorzystywane przez mieszkańców do:

• spacerów i biegów — wokół zbiorników poprowadzono ścieżki
• jazdy na rowerze — fragmenty tras rowerowych aglomeracji
• wędkarstwa — niektóre ze stawów są zarządzane przez Polski Związek Wędkarski
• obserwacji ptaków — tereny podmokłe są siedliskiem różnych gatunków

Stawy Szopienickie są niezwykłym przykładem przemiany krajobrazu poprzemysłowego w przestrzeń rekreacyjno-przyrodniczą.

Wilhelmina i kolonie robotnicze

Hutnicze i górnicze tradycje Szopienic znajdują swoje odbicie w koloniach robotniczych wybudowanych w XIX i XX w. dla pracowników okolicznych zakładów. Ta zabudowa — często z czerwonej cegły, niska i zwarta — stanowi do dziś jeden z najciekawszych elementów krajobrazu dzielnicy.

Najsłynniejszą z nich jest Wilhelmina, kolonia wybudowana dla pracowników miejscowych hut. Składa się z parterowych i piętrowych familoków zorganizowanych w kwartały, z wewnętrznymi podwórzami, chlewikami i ogródkami. Architektura odzwierciedla typowy górnośląski model osiedla robotniczego: porządkowy, funkcjonalny, z rozbudowaną infrastrukturą wspólnotową.

Inne kolonie rozproszone są na terenie całej dzielnicy. Wiele z nich powstawało etapami od drugiej połowy XIX w. do okresu międzywojennego. Klimat tych kolonii do dziś przypomina o czasach, gdy Szopienice były miastem robotniczym. Gwara śląska jest tu nadal w codziennym użyciu, a kultura industrialna Górnego Śląska wciąż żywa.

Część dawnych kolonii została w ostatnich latach objęta programami rewitalizacji — procesy te są jednak powolne i wymagają znacznych środków publicznych.

Kościoły i parafie

Sieć parafialna Szopienic odzwierciedla zarówno wielkość dzielnicy, jak i jej dawny status samodzielnego miasta. Na terenie Szopienic działa kilka parafii rzymskokatolickich, każda z własnym kościołem i historią.

Najważniejsze świątynie:

• Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny — jedna z głównych parafii dzielnicy, powstała w okresie intensywnego rozwoju Szopienic w XIX w.
• Kościół św. Jadwigi — kolejna z tradycyjnych świątyń dzielnicy
• Inne kościoły parafialne i kaplice rozproszone w różnych częściach Szopienic

Świątynie te — wybudowane przeważnie w stylu neogotyckim lub neoromańskim, z czerwonej cegły — są charakterystyczne dla górnośląskich dzielnic robotniczych. Barbórka (4 grudnia) — święto patronki górników — i obchody związane z hutnictwem były tu zawsze szczególnie uroczyste.

Parafie Szopienic wciąż pełnią rolę ważnych ośrodków życia społecznego — wielu mieszkańców utożsamia się ze swoją parafią silniej niż z formalnymi strukturami administracyjnymi dzielnicy.

Edukacja i instytucje

Sieć oświatowa Szopienic obejmuje placówki wszystkich szczebli — od żłobków i przedszkoli, przez szkoły podstawowe, po szkoły ponadpodstawowe. Wynika to bezpośrednio z dawnego statusu miejskiego dzielnicy oraz dużej liczby mieszkańców.

Najważniejsze placówki edukacyjne:

• Szkoły podstawowe — kilka placówek publicznych z rejonami obejmującymi różne części dzielnicy
• Liceum ogólnokształcące — z tradycjami sięgającymi okresu samodzielności miejskiej Szopienic
• Szkoły branżowe i techniczne — kontynuujące tradycje edukacji zawodowej
• Przedszkola — sieć placówek publicznych i niepublicznych
• Filie Miejskiej Biblioteki Publicznej

Życie kulturalne dzielnicy koncentruje się wokół Miejskiego Domu Kultury „Szopienice-Giszowiec”, który organizuje warsztaty, koncerty, wystawy i spotkania dla mieszkańców. Aktywne są również lokalne organizacje pozarządowe oraz grupy zajmujące się dokumentowaniem historii dzielnicy.

Komunikacja

Szopienice są dobrze skomunikowane — dzielnica korzysta z kilku środków transportu zbiorowego oraz bliskości głównych arterii drogowych aglomeracji.

Tramwaje

Przez Szopienice biegną historyczne linie tramwajowe łączące Katowice z Sosnowcem i Mysłowicami. Najważniejsze:

• Linia 14 — łącząca Szopienice z Sosnowcem (Zagórzem)
• Linia 27 — łącząca Mysłowice z Katowicami przez Szopienice

Tramwaje stanowią jeden z najszybszych sposobów dojazdu do centrum Katowic.

Autobusy i kolej

Sieć autobusowa ZTM obsługuje dzielnicę kilkunastoma liniami łączącymi Szopienice z Mysłowicami, Sosnowcem i innymi dzielnicami Katowic. W Szopienicach znajduje się stacja Katowice Szopienice Południowe, obsługiwana przez Koleje Śląskie — dojazd do Katowic Głównych zajmuje około 6–8 minut.

Drogi i lotnisko

Droga krajowa nr 86 (DK86) biegnie wzdłuż granic dzielnicy, łącząc Katowice z Sosnowcem i Mysłowicami. W odległości kilku kilometrów znajduje się wjazd na autostradę A4. Lotnisko Katowice-Pyrzowice jest oddalone o około 35–40 km — dojazd autostradami A1 i A4 trwa około 35–45 minut.

Główne ulice

Sieć uliczna Szopienic odzwierciedla historię dzielnicy — od czasów wsi, przez okres miasta, po włączenie do Katowic. Najważniejsze arterie:

• ul. Wiosny Ludów — historyczna oś dzielnicy, biegnąca przez centrum dawnego miasta; wzdłuż niej koncentruje się zabudowa mieszkaniowa i usługowa
• ul. ks. Józefa Bednorza — jedna z głównych ulic, przy niej znajdują się instytucje, sklepy, place
• ul. 11 Listopada — ważna ulica łącząca dzielnicę z innymi częściami Katowic
• ul. Hallera — patron: gen. Józef Haller, dowódca Błękitnej Armii
• ul. Krakowska — łącząca z drogą w kierunku Mysłowic i Krakowa
• ul. Roździeńska — w obrębie dzielnicy
• ul. Lwowska, ul. Wandy — w sieci ulic mieszkaniowych

Patroni ulic odzwierciedlają mieszankę: tradycji robotniczych (Wiosna Ludów), narodowych (11 Listopada, Hallera), regionalnych (Bednorza) oraz kresowych (Lwowska).

Co warto zobaczyć

Szopienice nie są typowym celem turystycznym, ale dla osób zainteresowanych historią Górnego Śląska, dziedzictwem industrialnym oraz nieoczywistą rekreacją oferują kilka ciekawych miejsc. Sugerowana trasa zwiedzania:

1. Stawy Szopienickie i kąpielisko „Bugla” — letnia atrakcja rekreacyjna, jedno z niewielu kąpielisk miejskich w Katowicach; latem pełne życia, zimą — ciche tereny spacerowe
2. Tereny po Hucie „Uthemann”/„Szopienice” — z zewnątrz, jako świadek 156 lat hutnictwa cynku w regionie
3. Kolonia Wilhelmina i inne stare osiedla robotnicze — fragmenty zabudowy z XIX i XX w., dające wyobrażenie o codzienności górnośląskiego robotnika
4. Kościoły parafialne — w tym kościół Wniebowzięcia NMP i kościół św. Jadwigi, charakterystyczne dla architektury dzielnic robotniczych Górnego Śląska
5. Dawne centrum miejskie — wokół ul. Wiosny Ludów; ślady czasów, gdy Szopienice były samodzielnym miastem
6. Dolina Brynicy — wzdłuż północnej granicy dzielnicy, historyczna granica między Górnym Śląskiem a Zagłębiem
7. Szlaki rowerowe — łączące Szopienice z Janowem-Nikiszowcem przez tereny pokopalniane

Dla zwiedzającego, który chce poznać autentyczne, mniej turystyczne oblicze Górnego Śląska, Szopienice są wartościowym uzupełnieniem trasy obejmującej Nikiszowiec i Giszowiec.

Ciekawostki o Szopienicach

• Szopienice były samodzielnym miastem od 1947 do 1960 r. — przez 13 lat funkcjonowały jako odrębny organizm administracyjny z własnym ratuszem, urzędami i prawami miejskimi.
• Huta cynku „Uthemann”/„Szopienice” działała przez 156 lat (1834–1990) — to jedna z najstarszych hut cynku w Europie, która przez dziesięciolecia była jednym z czołowych europejskich producentów tego metalu.
• Skażenie ołowiem gleb w okolicy huty wymagało po jej zamknięciu kompleksowej rekultywacji — proces ten trwa do dziś i jest jednym z największych wyzwań ekologicznych Katowic.
• Kąpielisko „Bugla” jest jednym z niewielu kąpielisk miejskich w Katowicach — w upalne weekendy przyciąga tysiące mieszkańców z całej aglomeracji.
• Stawy Szopienickie powstały częściowo jako efekt działalności górniczej i hutniczej — z dawnych wyrobisk piaskowni i osadników pohutniczych, dziś przekształconych w tereny rekreacyjne.
• Włączenie Szopienic do Katowic 1 stycznia 1960 r. spotkało się z niezadowoleniem wielu mieszkańców — do dziś wśród starszych osób żywa jest pamięć o czasach „własnego miasta”.
• Tramwaj linii 14 łączący Szopienice z Sosnowcem to jedna z historycznych tras tramwajowych aglomeracji — kursował tu jeszcze przed I wojną światową.
• Szopienice formalnie wciąż stanowią jedną jednostkę pomocniczą wraz z Burowcem (nr 18), choć obie części mają zupełnie odmienny charakter i tradycje.
• Hutnictwo cynku w Szopienicach to jeden z najważniejszych rozdziałów historii przemysłu Górnośląskiego.

Firmy w dzielnicy Szopienice