Dzielnica Murcki

O dzielnicy

Murcki leżą w południowej części Katowic, przy granicy z Tychami i Kostuchną. To jednostka pomocnicza nr 22, zamieszkana przez około 7–9 tysięcy osób. W przeciwieństwie do gęsto zabudowanych dzielnic centralnych Murcki mają charakter podmiejski — łączą historyczne kolonie górnicze z czerwonej cegły, powojenne osiedla bloków oraz rozległe kompleksy leśne, stanowiące pozostałość dawnej Puszczy Pszczyńskiej.

Historycznie Murcki to dawna gmina, wsiąknięta w obręb Katowic dopiero w 1975 r., w ramach reformy administracyjnej, wraz z sąsiednią Kostuchną. Tożsamość Murcek do dziś silnie odróżnia się od centrum miasta — jest tu spokojniej, zieleniej, a dawne więzi sąsiedzkie są mocniejsze. Dzielnica jest też miejscem o wyjątkowym znaczeniu dla historii górnictwa polskiego — tutejsza kopalnia z 1657 r. uchodzi za jedną z najstarszych kopalń węgla kamiennego w Polsce i Europie.

Położenie i charakterystyka

Murcki leżą na południowym krańcu Katowic, ok. 10 km od Rynku. Od północy graniczą z Kostuchną i Lasem Murckowskim, od wschodu — z terenami leśnymi i Mysłowicami, od południa i zachodu — z miastem Tychy. To jedna z najbardziej oddalonych od centrum dzielnic miasta — i jednocześnie jedna z najsilniej powiązanych z aglomeracją tyską.

Geograficznie Murcki położone są na pograniczu Wyżyny Katowickiej i Pagórków Imielińsko-Murckowskich, na łagodnie pofałdowanym terenie ze średnią wysokością ok. 290–300 m n.p.m. Charakterystycznym elementem rzeźby jest Dolina Mlecznej — niewielkiego potoku przepływającego przez dzielnicę.

Charakter dzielnicy jest mieszany:

• Stare Murcki — historyczne kolonie górnicze z XIX i początku XX w., zabudowa z czerwonej cegły, kameralne uliczki w rejonie ul. Kołodzieja
• Murcki blokowe — powojenne osiedla wielorodzinne, głównie wzdłuż ul. Bielskiej i Boya-Żeleńskiego
• Tereny pokopalniane — dawne obszary KWK „Murcki”, dziś częściowo zrekultywowane
• Las Murckowski — zwarty kompleks leśny zajmujący znaczną część dzielnicy

Powierzchnia Murcek wynosi ok. 11 km², a liczba mieszkańców — 7–9 tysięcy osób. Charakter dzielnicy jest spokojny, podmiejski; zabudowa jest niska, dominują kameralne osiedla i domy jednorodzinne. To miejsce wybierane przez mieszkańców szukających ciszy i kontaktu z naturą.

Podział na osiedla

Murcki dzielą się na kilka wyraźnie odmiennych części, z których każda zachowała własny charakter — od historycznej kolonii górniczej po powojenne blokowiska.

Stare Murcki (kolonie górnicze)

To historyczne jądro dzielnicy. Wokół ul. Kołodzieja i sąsiednich uliczek zachowała się klasyczna kolonia robotnicza z czerwonej cegły, wybudowana w XIX i na początku XX w. dla pracowników miejscowej kopalni. Charakterystyczne są tu zwarte ciągi piętrowych domów familijnych z dwuspadowymi dachami, wewnętrznymi podwórzami i niewielkimi ogrodami. Część tej zabudowy jest objęta ochroną konserwatorską.

Murcki blokowe (Os. Murcki Centrum)

Powojenne osiedla wzdłuż ul. Bielskiej i ul. Boya-Żeleńskiego — bloki czterokondygnacyjne i wieżowce z lat 60.–80., budowane głównie dla pracowników kopalni „Murcki” i ich rodzin. Mieszka tu większość obecnej populacji dzielnicy.

Murcki willowe

Strefa zabudowy jednorodzinnej, głównie w południowej i wschodniej części dzielnicy. To domy z różnych dekad — od międzywojennych willi po współczesne realizacje. Wiele z nich znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie lasu.

Tereny pokopalniane

Obszary po zlikwidowanej KWK „Murcki” — częściowo zrekultywowane, częściowo nadal w fazie przekształceń. Część zabudowy poprzemysłowej została zachowana jako element krajobrazu kulturowego.

Najstarsza kopalnia w Polsce

Najważniejszy fakt historyczny związany z Murckami to to, że tutaj rozpoczęto wydobycie węgla kamiennego w 1657 r. — wcześniej niż gdziekolwiek indziej na ziemiach polskich. Pierwsze wzmianki dotyczą tzw. „bieda-szybów”, czyli prymitywnych odkrywek i niewielkich szybów, w których chłopi z okolicznych wsi wydobywali węgiel sposobem powierzchniowym. To czyni murckowską kopalnię jedną z najstarszych kopalń węgla kamiennego w Polsce i Europie.

Pierwotnie tereny te należały do książąt pszczyńskich — możnowładczego rodu Hochbergów, który zarządzał ogromnymi dobrami w południowej części Górnego Śląska. To Hochbergowie, dostrzegając potencjał ekonomiczny wydobycia, zaczęli inwestować w rozwój zakładu i przekształcać go w kopalnię w nowoczesnym sensie tego słowa.

Zakład działał pod różnymi nazwami:

• „Emanuelssegen” (niem. „Błogosławieństwo Emanuela”) — od imienia jednego z książąt pszczyńskich; nazwa funkcjonowała przez większą część XIX w.
• Po 1922 r., gdy Górny Śląsk został podzielony, a Murcki znalazły się w Polsce — nazwa została skrócona do „Emanuel”
• Po 1945 r. kopalnia otrzymała nową nazwę: KWK „Murcki” — od miejscowości

W szczytowym okresie (lata 70. i 80. XX w.) kopalnia zatrudniała kilka tysięcy osób i była centrum życia społecznego dzielnicy — z własną orkiestrą, klubem sportowym i tradycjami barbórkowymi. W ostatnich dekadach przeszła trudny okres restrukturyzacji w ramach Zakładu Górniczego „Murcki-Boże Dary”, a wydobycie zakończono w drugiej dekadzie XXI w.

Las Murckowski

Drugą ikoną dzielnicy — obok kopalni — jest Las Murckowski: rozległy kompleks leśny zajmujący ponad 1500 ha, stanowiący pozostałość dawnej Puszczy Pszczyńskiej, która jeszcze w XVIII w. pokrywała znaczną część południowego Górnego Śląska.

Las Murckowski wyróżnia się wśród innych kompleksów leśnych regionu obecnością starodrzewia bukowego — drzewostanu liczącego nierzadko ponad 150–180 lat. Aby chronić ten unikalny element przyrody, w 1953 r. utworzono rezerwat przyrody „Las Murckowski”, obejmujący najstarszą część kompleksu. Rezerwat chroni naturalne zespoły leśne, w tym buczynę niżową — typ lasu rzadko spotykany na Wyżynie Śląskiej.

Las Murckowski ma także bogatą sieć szlaków:

• Szlaki piesze — w tym znakowane trasy łączące Murcki z Kostuchną, Giszowcem i Tychami
• Szlaki rowerowe — w tym trasa łącząca Murcki z Doliną Trzech Stawów na Muchowcu
• Ścieżki dydaktyczne — z tablicami opisującymi roślinność, zwierzęta i historię terenu
• Trasy do nordic walkingu i biegowe

Las jest też domem dla licznych zwierząt — można tu spotkać sarny, dziki, lisy, kuny, a także rzadziej obserwowane gatunki ptaków drapieżnych (myszołów, jastrząb, krogulec). W lesie znajduje się również Pomnik Żołnierzy Września 1939 upamiętniający bitwę pod Murckami.

Bitwa pod Murckami i pomnik Września

Murcki są związane z jednym z mniej znanych, ale ważnych epizodów kampanii wrześniowej 1939 r. Na początku września, w trakcie odwrotu Armii „Kraków”, w okolicach Murcek doszło do starcia oddziałów II Brygady Górskiej z nacierającymi siłami niemieckimi. Walki rozegrały się w Lesie Murckowskim oraz wzdłuż obecnej ul. Bielskiej.

Bitwa pod Murckami nie zatrzymała natarcia niemieckiego, ale stanowiła jeden z elementów oporu polskich wojsk górskich na południowym odcinku frontu. Po wojnie, w głębi lasu, postawiono Pomnik Żołnierzy Września 1939 — granitowy obelisk z tablicą upamiętniającą poległych. Miejsce to do dziś jest celem patriotycznych pielgrzymek, szczególnie we wrześniu, w rocznicę bitwy.

Lokalizacja pomnika w głębi lasu nadaje mu wyjątkowy charakter — by do niego dotrzeć, należy odbyć kilkukilometrowy spacer leśnymi ścieżkami. Wokół pomnika rozciąga się polana, na której odbywają się oficjalne uroczystości rocznicowe organizowane przez władze miejskie i organizacje kombatanckie.

Historia

Pierwsze wzmianki o Murckach pochodzą z XVII w., kiedy istniała tu niewielka wieś rolnicza i drwalska w obrębie dóbr książąt pszczyńskich. Tereny pokrywała wówczas Puszcza Pszczyńska, a mieszkańcy zajmowali się głównie gospodarką leśną i niewielką uprawą ziemi.

Przełom — i to absolutnie kluczowy dla całego regionu — nastąpił w 1657 r., gdy rozpoczęto tu pierwsze udokumentowane wydobycie węgla kamiennego z powierzchni. Choć początkowo była to działalność prymitywna, na małą skalę, dała ona początek tradycji górniczej, która zdefiniowała Murcki na kolejne 360 lat.

W XIX w., wraz z industrializacją Górnego Śląska, kopalnia (wówczas „Emanuelssegen”) szybko się rozwijała. Zaczęły powstawać kolonie robotnicze z czerwonej cegły dla pracowników i ich rodzin. Wieś rolnicza przekształciła się w typową osadę górniczą.

Po podziale Górnego Śląska w 1922 r. Murcki znalazły się w granicach Polski, w powiecie pszczyńskim, jako samodzielna gmina. Najważniejsza zmiana administracyjna nastąpiła w 1975 r. — w ramach reformy Murcki (wraz z Kostuchną) zostały włączone do Katowic. Po 1989 r. dzielnica weszła w okres restrukturyzacji górnictwa, a po zakończeniu wydobycia zaczęła zmieniać charakter z górniczego na podmiejsko-rezydencyjny.

Tereny zielone i park

Poza Lasem Murckowskim dzielnica dysponuje również Parkiem Murckowskim — niewielkim, ale charakterystycznym założeniem parkowym, służącym mieszkańcom „nowych” Murcek. Park znajduje się w sercu dzielnicy i jest miejscem codziennych spacerów, place zabaw, niewielkich wydarzeń kulturalnych.

Drugim ważnym elementem zielonej infrastruktury jest Dolina Mlecznej — niewielka dolina rzeczna, przez którą przepływa potok Mleczna. Wzdłuż niego biegną ścieżki spacerowe i rowerowe, łączące Murcki z Kostuchną i Lasem Murckowskim. To popularne miejsce niedzielnych wycieczek mieszkańców.

Łącznie tereny zielone (las, park, dolina, ogrody działkowe) zajmują w Murckach ponad 60% powierzchni — to absolutnie wyjątkowy wskaźnik w porównaniu z innymi dzielnicami Katowic. Sprawia to, że Murcki są często wybierane przez mieszkańców jako miejsce zamieszkania ze względu na komfort, ciszę i bezpośredni dostęp do natury.

Komunikacja

Murcki położone są dość daleko od centrum Katowic — ok. 10 km. Komunikacja opiera się głównie na autobusach i drogach. Dzielnica nie ma linii tramwajowej; najbliższe pętle tramwajowe znajdują się w Brynowie i Kostuchnie.

Drogi

Najważniejsze drogi to:

• ul. Bielska (część DK86) — główna oś komunikacyjna dzielnicy, prowadząca z Katowic przez Murcki do Bielska-Białej; jednocześnie najważniejsza arteria handlowo-usługowa
• ul. Pszczyńska (DK81) — przebiegająca tuż obok dzielnicy, alternatywna trasa na południe
• ul. Boya-Żeleńskiego — wewnętrzna oś osiedli blokowych
• ul. Kołodzieja — oś historycznej kolonii górniczej

Komunikacja miejska

Murcki obsługują linie autobusowe ZTM łączące dzielnicę z centrum Katowic, Kostuchną, Tychami i Mysłowicami. Czas dojazdu do Rynku autobusem to ok. 25–35 minut, w zależności od pory dnia. Regularnie kursują też linie nocne.

Dla zmotoryzowanych dzielnica jest dobrze skomunikowana z autostradą A4 — wjazd „Katowice-Murckowska” znajduje się ok. 5 km od centrum dzielnicy. Bliskość Tych zapewnia również szybki dostęp do drogi ekspresowej S1.

Główne ulice

Sieć ulic Murcek odzwierciedla ich charakter — kombinacja głównych arterii o znaczeniu krajowym oraz spokojnych dróg osiedlowych i historycznych uliczek kolonii górniczej.

• ul. Bielska (DK86) — główna arteria dzielnicy, droga krajowa łącząca Katowice z Bielskiem-Białą; przebiega przez całe Murcki w osi północ–południe
• ul. Pszczyńska (DK81) — równoległa do ul. Bielskiej, fragment drogi krajowej w stronę Pszczyny i Wisły
• ul. Boya-Żeleńskiego — wewnętrzna oś osiedli blokowych Murcek, z usługami i punktami handlowymi
• ul. Kołodzieja — historyczna oś kolonii górniczej, z zachowaną zabudową robotniczą z czerwonej cegły
• ul. Goetla — łącznik między historyczną a powojenną częścią dzielnicy
• ul. Domeyki, ul. Bielska — kameralne uliczki w rejonie zabudowy jednorodzinnej
• ul. Bohaterów Westerplatte — łącznik z Lasem Murckowskim i pomnikiem Września 1939

Nazewnictwo ulic Murcek odzwierciedla zarówno tradycję górniczą, jak i patriotyczny charakter wielu nadanych po wojnie nazw — patroni to często wybitne postaci polskiej historii i kultury.

Co warto zobaczyć

Murcki to dzielnica wyjątkowo bogata w historię i przyrodę. Lista miejsc, które warto odwiedzić:

1. Las Murckowski i rezerwat przyrody „Las Murckowski” — ponad 1500 ha lasu z unikalnym starodrzewiem bukowym, pozostałością dawnej Puszczy Pszczyńskiej
2. Pomnik Żołnierzy Września 1939 — granitowy obelisk w głębi lasu, upamiętniający bitwę pod Murckami z 1939 r.
3. Historyczne kolonie górnicze przy ul. Kołodzieja — zwarta zabudowa z czerwonej cegły z XIX i początku XX w., klasyczny przykład śląskiego budownictwa robotniczego
4. Tereny po dawnej KWK „Murcki” — pamiątki najstarszej kopalni w Polsce, z elementami zachowanej infrastruktury górniczej
5. Park Murckowski — niewielkie, ale przyjemne założenie parkowe w sercu dzielnicy
6. Dolina Mlecznej — szlaki spacerowe wzdłuż potoku, łączące Murcki z Kostuchną
7. Kościół rzymskokatolicki — historyczna świątynia parafialna, ważne miejsce życia społecznego dzielnicy

Dla amatorów aktywności na świeżym powietrzu Las Murckowski jest jednym z najlepszych miejsc w Katowicach — sieć ścieżek pieszych i rowerowych pozwala spędzić tu cały dzień bez powtarzania trasy. Dla miłośników historii Murcki to z kolei jedno z najważniejszych miejsc dla zrozumienia początków polskiego górnictwa węglowego.

Ciekawostki o Murckach

• Wydobycie węgla w Murckach rozpoczęto w 1657 r. — to jedna z najstarszych kopalń węgla kamiennego w Polsce i Europie. Pierwotnie były to tzw. „bieda-szyby”.
• Pierwotnym właścicielem dóbr murckowskich byli książęta pszczyńscy z rodu Hochbergów — to oni założyli pierwszą zorganizowaną kopalnię.
• Kopalnia działała pod nazwą „Emanuelssegen” (Błogosławieństwo Emanuela) — od imienia jednego z książąt pszczyńskich.
• Murcki zostały włączone do Katowic dopiero w 1975 r. — wcześniej, przez stulecia, były samodzielną gminą w powiecie pszczyńskim.
• Las Murckowski stanowi pozostałość Puszczy Pszczyńskiej — pierwotnego kompleksu leśnego, który jeszcze w XVIII w. pokrywał znaczną część południowego Górnego Śląska.
• Rezerwat „Las Murckowski” chroni unikalny starodrzew bukowy — niektóre drzewa mają ponad 150–180 lat.
• W 1939 r. w Lesie Murckowskim doszło do walk II Brygady Górskiej z Niemcami — pamięć o tym epizodzie kampanii wrześniowej upamiętnia pomnik w głębi lasu.
• Tereny zielone (las, park, dolina) zajmują w Murckach ponad 60% powierzchni — to ewenement w skali Katowic.
• Charakterystyczne czerwone familoki przy ul. Kołodzieja były wzorowane na podobnych koloniach robotniczych w innych częściach Górnego Śląska — należą dziś do najstarszej zabudowy mieszkalnej w Katowicach.
• Po likwidacji kopalni „Murcki” część jej infrastruktury została zachowana jako pamiątka historyczna — to jeden z elementów poprzemysłowego dziedzictwa południowych Katowic.

Firmy w dzielnicy Murcki