Dzielnica Zawodzie

O dzielnicy

Zawodzie to jednostka pomocnicza nr 8 Katowic, położona we wschodniej części miasta, bezpośrednio na wschód od Śródmieścia. Jej nazwa wywodzi się od położenia „za wodą” — czyli za rzeką Brynicą, która od stuleci wyznacza granicę między Górnym Śląskiem a Zagłębiem Dąbrowskim, a dziś między Katowicami a Sosnowcem i Mysłowicami. Liczba mieszkańców szacowana jest na około 12 tysięcy.

Tożsamość dzielnicy budują dwa filary. Pierwszym jest tradycja hutnicza — od 1874 r. działa tu Huta „Ferrum”, jeden z najstarszych nieprzerwanie funkcjonujących zakładów przemysłowych Katowic, słynący z produkcji rur stalowych. Drugim jest dynamiczna transformacja XXI w. — Zawodzie przeszło w ostatnich dwóch dekadach jedną z najbardziej zauważalnych metamorfoz w mieście: stare, częściowo zaniedbane kwartały robotnicze ustępują nowym osiedlom apartamentowym, kompleksom biurowym oraz inwestycjom usługowym. Bliskość Śródmieścia, dworca Katowice Główne i wjazdu na Drogową Trasę Średnicową sprawia, że dzielnica jest dziś jednym z najatrakcyjniejszych adresów inwestycyjnych w mieście.

Położenie i charakterystyka

Zawodzie zajmuje wschodnią część Katowic, bezpośrednio przy granicy miasta. Od północy graniczy z Bogucicami, od zachodu — ze Śródmieściem oraz Koszutką, od południowego zachodu — z Janowem-Nikiszowcem, a od wschodu — wzdłuż rzeki Brynicy z Mysłowicami i Sosnowcem. Brynica jest tu nie tylko granicą administracyjną, ale i historyczną — przez stulecia oddzielała Górny Śląsk od Zagłębia Dąbrowskiego.

Dzielnica leży na Wyżynie Katowickiej, ze średnią wysokością około 260–270 m n.p.m. Teren w wielu miejscach został przekształcony przez działalność przemysłową i kolejową.

Charakter Zawodzia jest mocno niejednorodny i wyraźnie podzielony na kilka stref:

• Zachodnia, „przyśródmiejska” część — z historyczną zabudową przy ul. 1 Maja, kamienicami z przełomu XIX i XX w. oraz powojennymi blokami
• Strefa przemysłowa — wokół Huty „Ferrum” oraz dawnych terenów kolejowych
• Nowe osiedla mieszkaniowe — apartamentowce wybudowane po 2010 r., m.in. w okolicach ul. Bohaterów Monte Cassino
• Strefa biurowa — kompleksy klasy A wzniesione w ostatniej dekadzie
• Wschodnia, nadbrynicka część — z terenami zielonymi i ogrodami działkowymi

Bliskość centrum miasta — 3–4 km od Rynku — sprawia, że Zawodzie jest dziś jedną z najszybciej zmieniających się dzielnic Katowic.

Historia dzielnicy

Pierwsze wzmianki o Zawodziu jako odrębnej osadzie pochodzą z XIX w., choć tereny te były zasiedlone znacznie wcześniej. Sama nazwa „Zawodzie” oznacza po prostu obszar położony za wodą i jest typową topograficzną nazwą wsi nadrzecznych w polszczyźnie.

Przez całe średniowiecze i okres nowożytny obszar dzisiejszej dzielnicy stanowił teren rolniczy i częściowo leśny, należący do parafii w Bogucicach. Drobna eksploatacja rud i prymitywne kuźnice działały tu prawdopodobnie już od XVI w., korzystając z energii wodnej Brynicy.

Przełom przyniosło XIX stulecie i odkrycie pokładów węgla kamiennego oraz rud żelaza. W 1874 r. uruchomiono Hutę „Ferrum”, która stała się gospodarczym sercem dzielnicy. Wokół zakładu zaczęły powstawać kolonie robotnicze, sklepy, gospody, szkoły. W drugiej połowie XIX w. przez Zawodzie przeprowadzono ważne linie kolejowe łączące Katowice z Mysłowicami i dalej z Krakowem.

Po podziale Górnego Śląska w 1922 r. Zawodzie znalazło się w granicach Polski. Włączenie dzielnicy do Katowic nastąpiło w 1924 r., w ramach wielkiej akcji administracyjnej rozszerzania miasta.

Druga połowa XX w. to rozbudowa zabudowy mieszkaniowej i powolna dezindustrializacja niektórych zakładów. Od początku XXI w. trwa proces rewitalizacji i nowych inwestycji mieszkaniowych — Zawodzie znów jest dzielnicą rosnącą.

Huta „Ferrum” — najstarszy zakład Zawodzia

Najważniejszym i najstarszym zakładem przemysłowym Zawodzia — a zarazem jednym z najstarszych nieprzerwanie działających zakładów Katowic — jest Huta „Ferrum”. Przedsiębiorstwo zostało założone w 1874 r. i od tego czasu produkuje przede wszystkim rury stalowe, początkowo zgrzewane, później także o coraz bardziej zaawansowanych parametrach.

W XIX i na początku XX w. Huta „Ferrum” była jednym z czołowych producentów rur w regionie Górnego Śląska, dostarczając wyroby dla sieci wodociągowej, gazowej i przemysłu naftowego. Po II wojnie światowej zakład został znacjonalizowany i funkcjonował jako państwowe przedsiębiorstwo. Po 1989 r. przeszedł proces przekształceń własnościowych — pomimo trudnego okresu transformacji udało się utrzymać produkcję, a firma działa do dziś jako FERRUM S.A.

Współczesna oferta zakładu obejmuje:

• rury stalowe ze szwem spawane wzdłużnie i spiralnie
• rury o dużych średnicach na potrzeby gazociągów i wodociągów
• elementy konstrukcyjne dla sektora energetycznego
• specjalistyczne wyroby dla przemysłu chemicznego i naftowego

Huta „Ferrum” jest jednym z największych pracodawców prywatnych dzielnicy. Jej hale produkcyjne i infrastruktura kolejowa zajmują znaczną część południowo-wschodniej części Zawodzia.

Brynica — wschodnia granica Katowic

Wschodnią granicę Zawodzia — i całych Katowic — wyznacza rzeka Brynica, jeden z najważniejszych i najbardziej historycznie znaczących cieków wodnych regionu. Brynica jest lewym dopływem Czarnej Przemszy o długości około 54 km; jej źródła leżą w Tarnowskich Górach, a ujście — w Sosnowcu.

Dla Zawodzia Brynica jest jedyną naturalną granicą dzielnicy — wszystkie pozostałe granice są administracyjne i przebiegają wzdłuż ulic, torów kolejowych lub linii zabudowy. Rzeka oddziela dzielnicę od Mysłowic oraz Sosnowca.

Znaczenie Brynicy wykracza daleko poza geografię. Przez stulecia rzeka stanowiła:

• Granicę kulturową między Górnym Śląskiem a Zagłębiem Dąbrowskim — różnice w gwarze, tradycji i mentalności są wyczuwalne do dziś
• Granicę państwową w okresie zaborów — od 1815 r. dzieliła zabór pruski (Górny Śląsk) od zaboru rosyjskiego (Królestwo Polskie); nad rzeką funkcjonowały komory celne
• Granicę gospodarczą — przemysł górniczo-hutniczy rozwijał się po obu stronach, ale w odmiennych rytmach prawnych

Dziś nad Brynicą znajdują się tereny zielone i ogrody działkowe, oferujące mieszkańcom przestrzeń do spacerów. Stan czystości wody — przez dekady fatalny ze względu na zrzuty przemysłowe — w ostatnich latach uległ wyraźnej poprawie.

Symboliczne znaczenie Brynicy w lokalnej tożsamości jest ogromne — powiedzenie „zza Brynicy” wciąż funkcjonuje na Górnym Śląsku jako określenie kogoś z Zagłębia.

Mieszkalnictwo i nowe inwestycje

Tkanka mieszkaniowa Zawodzia jest niezwykle zróżnicowana — to dzielnica, w której familoki z XIX w. sąsiadują z nowoczesnymi apartamentowcami z ostatnich lat. Każdy okres rozwoju Katowic zostawił tu swój ślad.

Najstarsza zabudowa to dawne kolonie robotnicze związane z Hutą „Ferrum” oraz innymi zakładami przemysłowymi — niewielkie domy z czerwonej cegły, w typowym górnośląskim stylu. Drugą warstwę stanowią kamienice z przełomu XIX i XX w. oraz z okresu międzywojennego, skoncentrowane wzdłuż głównych ulic — przede wszystkim ul. 1 Maja oraz ul. Bohaterów Monte Cassino.

Trzecią warstwą są powojenne osiedla bloków z lat 60.–80. — typowe dla Katowic budynki wielorodzinne, otoczone niewielkimi terenami zielonymi. Czwartą — i najbardziej dynamicznie rosnącą — warstwą są nowoczesne inwestycje XXI w. Po 2010 r. w Zawodziu zrealizowano kilkanaście dużych projektów apartamentowych, w tym kompleksy oferujące mieszkania o podwyższonym standardzie.

Równolegle z mieszkaniówką rozwija się strefa biurowa — w ostatniej dekadzie powstało tu kilka kompleksów biurowych klasy A, w których swoje siedziby ulokowały firmy z sektora IT, BPO/SSC, finansów i logistyki. Bliskość Śródmieścia, dworca Katowice Główne oraz Drogowej Trasy Średnicowej sprawia, że dzielnica jest atrakcyjna zarówno dla młodych rodzin, jak i dla najemców biznesowych.

Edukacja i instytucje

Sieć oświatowa Zawodzia jest dostosowana do liczby mieszkańców dzielnicy i obsługuje także część dzieci z bezpośredniego sąsiedztwa. Działa tu kilka szkół podstawowych oraz przedszkoli — zarówno publicznych, jak i niepublicznych.

Najważniejsze placówki publiczne:

• Szkoły podstawowe — z rejonem obejmującym Zawodzie i części sąsiednich dzielnic; oferują pełen cykl nauczania od klasy I do VIII
• Przedszkola publiczne — kilka placówek w różnych częściach dzielnicy
• Filie Miejskiej Biblioteki Publicznej w Katowicach — z dostępem do księgozbioru i wydarzeń kulturalnych

Obok szkół publicznych w Zawodziu i okolicach działają również placówki niepubliczne, w tym przedszkola językowe i artystyczne. Z racji bliskości centrum miasta wielu mieszkańców dzielnicy korzysta także z oferty edukacyjnej Śródmieścia — w tym renomowanych liceów ogólnokształcących i szkół branżowych.

Życie społeczne i kulturalne dzielnicy koncentruje się wokół parafii rzymskokatolickich, kilku organizacji pozarządowych oraz Rady Jednostki Pomocniczej. W ostatnich latach pojawiły się również nowe inicjatywy oddolne — kawiarnie społeczne, grupy sąsiedzkie, projekty rewitalizacji podwórek — które są typowe dla dzielnic przechodzących transformację.

Tereny zielone i rekreacja

Zawodzie nie jest dzielnicą „parkową” w klasycznym rozumieniu — brak tu wielkich, reprezentacyjnych założeń zieleni typu Park Kościuszki czy Park Śląski. W zamian dzielnica oferuje rozproszone, ale różnorodne tereny rekreacyjne.

Najważniejsze obszary zielone:

• Dolina Brynicy — wzdłuż wschodniej granicy dzielnicy; tereny częściowo zalesione, z lokalnymi ścieżkami pieszymi i rowerowymi
• Ogrody działkowe — kilka większych kompleksów Rodzinnych Ogrodów Działkowych, korzystających z dawnych terenów rolniczych i pohałdowych
• Skwery i zieleńce osiedlowe — między blokami i nowymi inwestycjami
• Tereny po zlikwidowanych zakładach — częściowo zrekultywowane, oczekujące na nowe funkcje

Mieszkańcy dzielnicy mają również szybki dostęp do większych terenów zielonych w sąsiedztwie — w tym Doliny Trzech Stawów w sąsiednim Muchowcu (kilka minut samochodem) oraz Lasu Murckowskiego. Z punktu widzenia codziennej rekreacji rolę pełnią tu raczej krótkie spacery po podwórkach i wzdłuż Brynicy niż wycieczki do dużych parków.

W ostatnich latach pojawiły się projekty mające na celu poprawę dostępności doliny Brynicy — m.in. prace nad ścieżką pieszo-rowerową łączącą dzielnice nadbrynickie. Stan czystości rzeki, przez dekady jednej z najbardziej zanieczyszczonych w regionie, stopniowo się poprawia, co otwiera drogę do dalszej rewitalizacji terenów nadrzecznych.

Komunikacja

Zawodzie należy do dobrze skomunikowanych dzielnic Katowic — głównie ze względu na bliskość Śródmieścia, dworca Katowice Główne oraz głównych arterii drogowych regionu.

Komunikacja autobusowa

Sieć autobusowa ZTM obsługuje dzielnicę kilkunastoma liniami, w tym dalekobieżnymi łączącymi Katowice z Mysłowicami, Sosnowcem i innymi miastami aglomeracji. Najważniejsze trasy biegną wzdłuż ul. 1 Maja oraz ul. Bohaterów Monte Cassino. Częstotliwość kursów w godzinach szczytu wynosi co kilka–kilkanaście minut na głównych liniach.

Drogi i Drogowa Trasa Średnicowa

Zawodzie korzysta z bezpośredniego sąsiedztwa Drogowej Trasy Średnicowej (DTŚ), która biegnie wzdłuż południowej granicy dzielnicy. Wjazdy na DTŚ pozwalają na szybki dojazd do Chorzowa, Świętochłowic, Rudy Śląskiej, Zabrza i Gliwic w kierunku zachodnim oraz Mysłowic w kierunku wschodnim. W odległości kilku kilometrów znajduje się również wjazd na autostradę A4.

Kolej

Najbliższym dworcem kolejowym jest Katowice Główne, oddalony o około 2–3 km od centrum Zawodzia, z połączeniami krajowymi i międzynarodowymi. Kolej Śląska oferuje gęstą sieć połączeń aglomeracyjnych do wszystkich miast Górnego Śląska i Zagłębia.

Lotnisko

Lotnisko Katowice-Pyrzowice jest oddalone o około 35 km — dojazd autostradą A1 i A4 trwa około 35–45 minut.

Główne ulice

Sieć drogowa Zawodzia odzwierciedla jego historię — kilka głównych arterii biegnie z zachodu na wschód, łącząc Śródmieście z granicą miasta nad Brynicą:

• ul. 1 Maja — historyczna oś dzielnicy, biegnąca od centrum Katowic w stronę Mysłowic; wzdłuż niej koncentruje się znaczna część zabudowy mieszkaniowej, usługowej i komunikacja autobusowa
• ul. Bohaterów Monte Cassino — ważna ulica łącząca Zawodzie z Bogucicami i Janowem; przy niej powstają nowe inwestycje mieszkaniowe
• ul. Krakowska — kolejna ze starych arterii, łącząca dzielnicę z drogą w kierunku Mysłowic i Krakowa
• ul. Stanisława Hadyny — w obrębie nowszej zabudowy
• ul. Murckowska — biegnąca w kierunku południowym, w stronę DTŚ i autostrady A4
• al. Walentego Roździeńskiego — wzdłuż południowej granicy dzielnicy, z bezpośrednim wjazdem na DTŚ
• ul. Bagienna, ul. Trzech Stawów — boczne ulice w części wschodniej, wzdłuż doliny Brynicy

Patroni ulic Zawodzia odzwierciedlają mieszankę historii i tradycji robotniczej (1 Maja), wojennych (Bohaterów Monte Cassino), regionalnych (Hadyny — wybitnego śląskiego dyrygenta i kompozytora) oraz topograficznych (Bagienna, Trzech Stawów).

Co warto zobaczyć

Zawodzie nie należy do typowo turystycznych dzielnic Katowic — nie ma tu wielkich pomników, muzeów czy obiektów wpisanych na listę UNESCO. Dzielnica oferuje jednak kilka miejsc o autentycznym charakterze, ciekawych dla osób zainteresowanych historią industrialną Górnego Śląska oraz architekturą XX i XXI w.:

1. Huta „Ferrum” — z zewnątrz; jeden z najstarszych nieprzerwanie działających zakładów przemysłowych Katowic, świadek 150 lat hutnictwa
2. Dawne kolonie robotnicze — fragmenty zabudowy z przełomu XIX i XX w., dające wyobrażenie o codzienności górnośląskiego robotnika
3. Dolina Brynicy — historyczna granica między Górnym Śląskiem a Zagłębiem; warto przejść pieszo lub przejechać rowerem wzdłuż rzeki
4. Nowe osiedla apartamentowe — przykład transformacji starej dzielnicy poprzemysłowej w nowoczesną przestrzeń mieszkaniową
5. Kamienice przy ul. 1 Maja — niektóre z nich pochodzą z przełomu XIX i XX w.
6. Ogrody działkowe — typowe górnośląskie ROD-y, fragment kultury robotniczej

Dla turysty zainteresowanego industrialnym Śląskiem Zawodzie jest interesującym uzupełnieniem trasy obejmującej sąsiednie Bogucice, Janów-Nikiszowiec oraz Strefę Kultury w Koszutce.

Ciekawostki o Zawodziu

• Nazwa „Zawodzie” oznacza po prostu obszar położony „za wodą” — czyli za rzeką Brynicą. Podobne nazwy występują w wielu miejscowościach polskich.
• Huta „Ferrum” działa nieprzerwanie od 1874 r. — to ponad 150 lat ciągłej produkcji.
• Rzeka Brynica w okresie zaborów (1815–1918) stanowiła granicę między państwem pruskim a rosyjskim, z komorami celnymi po obu stronach.
• Powiedzenie „zza Brynicy” wciąż funkcjonuje w mowie potocznej Górnego Śląska jako żartobliwe określenie kogoś z Zagłębia.
• Zawodzie zostało włączone do Katowic w 1924 r.
• Nowe inwestycje mieszkaniowe i biurowe po 2010 r. uczyniły Zawodzie jednym z najszybciej zmieniających się obszarów Katowic.
• Bliskość Drogowej Trasy Średnicowej oraz dworca Katowice Główne sprawia, że Zawodzie ma jeden z najlepszych wskaźników dostępności komunikacyjnej w mieście.
• Dolina Brynicy jest jedną z niewielu naturalnych granic w aglomeracji górnośląskiej.

Firmy w dzielnicy Zawodzie